Szczególnym typem zakryć gwiazd przez Księżyc są tzw. zakrycia stykowe (brzegowe). W czasie tych zjawisk gwiazda znika na przeciąg bardzo krótkiego czasu za brzegiem tarczy Księżyca. Dokładna znajomość granicy zakrycia na obszarze kuli ziemskiej pozwala na wykonanie niezmiernie ciekawych i ważnych obserwacji.
W najprostszym ujęciu odbywa się to w ten sposób, że kilku obserwatorów ustawia się w przybliżeniu na linii prostopadłej do granicy zakrycia w różnych odległościach od siebie. Większość obserwatorów znajduje się po stronie „wewnętrznej” (tj. na obszarze, dla którego zakrycie jest przewidywane) a reszta po stronie „zewnętrznej” granicy zakrycia (tj. na obszarze, na którym zakrycie winno już nie nastąpić). Odległość między stanowiskami obserwacyjnymi powinna wynosić kilkaset metrów. Chodzi oczywiście o obserwacyjne określenie rzeczywistego przebiegu granicy zakrycia, a stąd pozycji Księżyca (ściślej przede wszystkim szerokości ekliptycznej). Ponieważ jednak brzeg tarczy Księżyca wykazuje nierówności, w pobliżu granicy zakrycia obserwator może dostrzec niezwykłe zjawisko kilkakrotnego zakrywania i odkrywania gwiazdy w krótkich odstępach czasu (nawet ułamków sekundy).
Stąd też obserwacja taka wymaga dużego skupienia, zorganizowania odpowiedniej służby czasu i … refleksu!
Zakrycia stykowe są w wielu krajach obserwowane przez astronomów zawodowych i miłośników astronomii. Wymaga to często dokonywania swego rodzaju „ekspedycji” w rejony granicy zakryć stykowych.
W ciągu roku na obszarze Polski zdarza się zwykle kilkanaście dobrze widocznych zakryć stykowych gwiazd do 7 wielk. gw.
| 1978 VIII 30 1 Cnc (ZC 1197), 6m,0 |
1978 IX 9 24 Sco (ZC 2399), 5m,0 |
γ Tau (ZC 635), 3m,9 1978 IX 22 |
||||||
| λ | φ | T. U. | λ | φ | T. U. | λ | φ | T. U. |
| 15°E 16 17 18 19 20 21 |
53°28'N 53 42 53 55 54 08 54 21 54 33 54 45 |
3h03.m4 3 04. 0 3 04. 5 3 05. 1 3 05. 7 3 06. 3 3 07. 0 |
22°,125E 22 ,500 23 ,000 23 ,500 |
51°21'N 51 19 51 16 51 14 |
16h55.m1 16 55. 7 16 56. 5 16 57. 3 |
15°,5E 16 17 18 19 20 21 22 |
53°25'N 53 28 53 34 53 39 53 44 53 48 53 52 53 55 |
3h48.m2 3 49. 0 3 50. 6 3 52. 2 3 53. 8 3 55. 4 3 56. 9 3 58. 5 |
| Granica północna Ap = 4° At = 5° Granica przybliżona: Stargard-Drawsko-Szczecinek-Kościerzyna-Sztutowo |
Granica północna Ap = 7° At = 7° Granica przybliżona: Kazimierz-Lublin-Chełm |
Granica północna Ap = 170° At = 172° Granica przybliżona: Stargard-Drawsko-Tuchola-Kwidzyń-Olsztyn-Mikołajki-Wigry |
||||||
Symbole: ZC - numer gwiazdy wg „Zodiacal Catalogue”, λ, φ — wsp. geograficzne granicy zakrycia, T. U. — moment „styku” gwiazdy z brzegiem Księżyca w czasie uniwersalnym, Ap — kąt pozycyjny „styku”, liczony od bieguna, At — kąt pozycyjny terminatora na brzegu tarczy Księżyca.
Analizując dokładnie efemerydy zakryć podawane w „Uranii” można wytypować, które zakrycia mogą okazać się stykowymi. Efemeryda zakryć jest wówczas podana tylko dla niektórych miast a dla innych nie. Kąt pozycyjny od zenitu jest przy tym bliski 0° lub 180° (zależy też oczywiście od nachylenia drogi Księżyca do równoleżnika niebieskiego). Niemniej jednak dla przeprowadzenia liczących się obserwacji trzeba znać dokładnie przebieg granicy zakrycia oraz współrzędne geograficzne miejsc obserwacji.
W tabeli podane są efemerydy trzech najciekawszych zakryć stykowych, które zajdą w II połowie 1978 r. w Polsce. Dane te opracowano na podstawie obliczeń, wykonanych przez H. J. Bode'go z Astronomischer Arbeitskreis Hannover, a otrzymanych dzięki uprzejmości dr K. Ziołkowskiego.
Szczególnie dobrze widoczne będzie zakrycie gwiazdy γ Byka z gromady Hiad, rano 22 września. Zachęcamy więc do zorganizowania obserwacji (pożądane: grupowych).
Osoby zainteresowane dokładniejszymi danymi odnośnie omawianych zakryć stykowych, jak i zakryć w przyszłości proszone są o nadesłanie adresu do autora:
mgr inż. Marek Zawilski — ul. Wojska Polskiego 72a m. 4, 91–809 Łódź. Autor byłby także wdzięczny za nadesłanie wyników obserwacji omówionych zakryć.
|
 |
Copyright © „Urania — Postępy Astronomii” webmaster: Marek Gołębiewski |
|