Obserwacje zakryć gwiazd gromady Plejad w dniu 19 marca 1972 r.

Otrzymaliśmy wyniki obserwacji zakryć w dniu 19 marca 1972 r. z dziesięciu punktów obserwacyjnych. Kolejność wymienionych niżej punktów obserwacyjnych przyjąłem zgodnie z kolejnością przebiegu zjawisk na terenie Polski, współrzędne geograficzne — według podanych przez obserwatorów, bądź (jeśli obserwatorzy nie podali) wg mapy w skali 1 : 300 000.

Białystok: λ = 1^h32^m38^s, φ = 53°09'. Obserwator: Henryk Koczot, refraktor Zeissa, powiększenie 226-krotne. Jako zegar sygnały czasu w paśmie 10 MHz (30 m) niezidentyfikowane.

Mały Mędromierz (pow. Tuchola): λ = 17°52'37'', φ = 53°37'20'', h = 138 m. Obserwator: Mieczysław Szulc, luneta 65 mm, powiększenie 70. Jako zegar sygnały czasu niezidentyfikowane w paśmie 10 MHz (30 m) i stoper. Odbiornik „Stolica”, antena — dipol symetryczny.

Łódź: λ = 19°28'40'',0, φ = 51°50'31'',3, h = 230 m. Obserwatorzy; Andrzej Udalski (teleskop systemu Maksutowa średn. 70 mm, powiększenie 50) i J. Kołodziejczyk (luneta własnej konstrukcji, powiększenie 33). Jako zegar sygnały czasu DIZ (Nauen) oraz stoper. Odbiornik f-my Grundig typ „Satellit 6001/210”.

Wałbrzych: λ = 16°19'26'',44, φ = 50°45'41'',86, h = 495 m. Obserwatorzy: Alfred Oruba i Włodzimierz Wróblewski. Jako instrument niwelator typ Ni025 Zeissa, powiększenie 26. Zegarek naręczny „Atlantic” kontrolowany sygnałami czasu Polskiego Radia.

Częstochowa: λ = 19°06'2, φ = 50°48',6. Obserwatorzy: Roman Janiczek, Jan Wieczorek i Andrzej Malinowski. Refraktor średn. 11 cm. Zegarek, którego poprawkę wyznaczano o 20^h, 21^h i 22^h według sygnałów czasu. Obserwator przy lunecie sygnalizował zakrycie, współobserwator notował czas.

Lublin: λ = 20°32'35'', φ = 51°14'50'', h = 203 m. Obserwatorzy: Stanisław Hałas, Jarosław Janociński, Andrzej Brodacki, Zygmunt Pomian i Krzysztof Drozd. Refraktor Zeissa średn. obiektywu 200 mm, ogniskowa 300 cm, powiększenie 75. Każdy obserwator miał odrębny stoper, którym mierzył czas do najbliższego sygnału czasu Polskiego Radia. Poprawkę stopera wyznaczano przez pomiar czasu między dwoma kolejnymi sygnałami.

Ostrowiec Świętokrzyski: λ = 1^h25^m,6, φ = 50°56', h = 300 m. Obserwator: Jerzy Ułanowicz, refraktor średnicy 60 mm, powiększenie 56. Zegarek naręczny, kontrolowany sygnałami czasu Polskiego Radia.

Rybnik: λ = 18°32', φ = 50°06'. Obserwatorzy: Zbigniew Paprotny i Jolanta Paprotna. Dwie lornetki 8×30. Jako zegar dwa stopery odniesione do sygnału czasu z uwzględnieniem poprawki na chód własny.

Krosno nad Wisłokiem: λ = 21°46'16'', φ = 49°41'45''. Obserwatorzy: Jan Winiarski (służba czasu) i Marian Janas, uczeń Technikum Górnictwa Naftowego (przy lunecie). Refraktor 81 mm, powiększenie 60. Zegarek kontrolowany sygnałami czasu Polskiego Radia, wyznaczono poprawkę na chód własny; zegarek odczytywano przy pomocy lupy.

Sanok: λ = 22°12'47'', φ = 49°33'44'', h = 291 m. Obserwator: Paweł Turkowski (miłośnik astronomii i krótkofalowiec, lat 15). Luneta własnej konstrukcji ze szkieł okularowych według opisu podanego w „Uranii” w nr 1 z r. 1954, średnica 50 mm, ogniskowa 98 cm, powiększenie 20. Jako zegar sygnały czasu RKM (Irkuck) na częstotliwości 10 MHz (30 m) i stoper włączany na pełnej minucie przed zakryciem. Odbiornik standardowy DML-302 i Stern-7386A.

Przebieg obserwacji ilustruje załączona mapka Plejad, wykonana przez p. Jerzego Ułanowicza. Obserwowano początek zakrycia (znikanie gwiazd przy ciemnym brzegu Księżyca, na rysunku część zakreskowana), tylko jeden obserwator — Henryk Koczot z Białegostoku — obserwował również koniec zakrycia, tj. pojawienie się gwiazdy spoza jasnego brzegu. Na mapce zaznaczono jedynie położenia Księżyca w momentach zakryć obserwowanych w Ostrowcu Świętokrzyskim.

W tablicy 1 podano listę obserwowanych gwiazd, których kolejny numer zaznaczono również na mapce. W drugiej kolumnie podano numerację zakryć według przyjętej w Roczniku Astronomicznym Obserwatorium Krakowskiego; dla gwiazd Lp. 2 i 4 przepowiedni w Roczniku nie podano, dla gwiazdy Lp. 5 (η Tau) podano w Roczniku pod Nr 5131 początek, a pod Nr 5132 — koniec zjawiska. W trzeciej kolumnie podano nazwy gwiazd (17 Tau — Elektra, 16 Tau — Celene (Kelajne), 23 Tau — Merope, η Tau — Alcjone, 27 Tau — Atlas, 28 Tau — Plejone) oraz ich jasności.

Tabl. 1

Lista obserwowanych w dniu 19.3.1972 r. gwiazd w Plejadach
Lp.	Nr	*	Obs.	Lp.	Nr	*	Obs.
		m				m
1	5126	17 Tau 3,8	BMŁCOS	6	5133	23° 540 6,8	L
2		16 Tau 5,4	W	7	5135	27  Tau 3,8	ŁWCLO
3	5127	23 Tau 4,2	BMŁWCO	8	5136	28  Tau 5,2	BŁCL
4		24 Tau 6,3	BWL	9	5137	23° 569 6,8	B
5	5131	η   Tau 3,0	BMŁWCLORKS	10	5138	23° 570 6,8	B

W ostatniej kolumnie podano punkty obserwacyjne, w których obserwowano zakrycie danej gwiazdy (B — Białystok, M — Mały Mędromierz, Ł — Łódź, W — Wałbrzych, C — Częstochowa, L — Lublin, O — Ostrowiec, R — Rybnik, K — Krosno, S — Sanok).

Odnotowane przez poszczególnych obserwatorów momenty zjawisk podane są w tablicy 2.

Tabl. 2

Wyniki obserwacji w czasie środkowoeuropejskim
Lp.	Białystok	M. Mędrom.	Łódź	Wałbrzych	Częstochowa
	h  m     s	h  m     s	h  m     s	h  m     s	h  m   s
1	20 16 02,3p	20 19 25,7	20 20 24,46U		20 22 06
	21 08 50 k		22,55K
2				20 42 37,7
3	20 50 07,2p	20 51 20,7	20 52 49,0 U	20 54 08,2	20 54 20
	21 45 26,4k		49,15K
4	21 17 21,1p			21 18 41
5	21 19 40,5p	21 19 59,8	21 21 24,55U	21 21 44,8	21 22 20
	22 16 32,6k		24,75K
6
7			21 58 41,25U	22 00 16,7	22 00 03
			41,2 K
8	21 59 29,8p		22 00 38,35U		22 01 40
			37,9 K
9	22 21 18,4p
10	22 35 55,6p
Lp.	Lublin	Ostrowiec	Rybnik	Krosno	Sanok
	h  m     s	h  m     s	h  m     s	h  m     s	h   m    s
1		20 22 10			20 23 41,6
2
3		20 54 55
4	21 19 58,8H
5	21 22 31,6J	21 23 03	21 22 57,2Z	21 24 01,2	21 24 10,7
			57,2J
6	21 40 50,5B
7	21 59 25,3P	21 59 50
8	22 01 34,9D
9
10

Uwagi obserwatorów:

Białystok: p — początek, k — koniec zjawiska. Obserwacje końca (pojawień) gwiazd 8, 9 i 10 uniemożliwił zanik sygnałów czasu.

Łódź: U — obserwator A. Udalski, K — obserwator J. Kołodziejczyk. Obserwacje wyjść spoza jasnego brzegu Księżyca uniemożliwił brak danych.

Wałbrzych: Nieodpowiedni instrument (niwelator) utrudniał obserwacje, zrezygnowano z obserwacji pojawień.

Częstochowa: Warunki obserwacji utrudnione, gdyż równocześnie prowadzono masowy pokaz publiczny (ok. 300–400 osób), przerywany przy zbliżaniu się momentu zjawiska.

Lublin: Obserwatorzy: H — St. Hałas, J — J. Janociński, B — A. Brodacki, P — Z. Pomian, D — K. Drozd. Dokładność dwóch ostatnich obserwacji może być niższa z powodu nie odebrania sygnału czasu o najbliższej pełnej godzinie.

Ostrowiec: Dobra widoczność, nieodpowiedni zegar uniemożliwił odnotowanie dziesiątych części sekundy.

Rybnik: Z — Z. Paprotny, J — J. Paprotna.

Krosno: Obserwacja w czasie pokazu nieba. Brak stopera, nieodpowiedni zegar, dokładność obserwacji rzędu 1s.

Sanok: Po zniknięciu upłynęło około 0,05 sekundy kiedy gwiazda pojawiła się na krótko i zniknęła ponownie (wyglądało to na bardzo szybkie mignięcie). Pochmurne niebo uniemożliwiło obserwacje zakryć pozostałych gwiazd Plejad.

Wszyscy obserwatorzy obserwowali zakrycia po raz pierwszy. Jeden z obserwatorów (A. Oruba, Wałbrzych) pisze: „…włożyliśmy w nie maksimum wysiłku i serca, a sama praca dostarczyła nam wiele emocji”.

Wstępna ocena

Trudno — bez przeprowadzenia szczegółowych obliczeń — ocenić rzeczywistą dokładność podanych w tablicy 2 zaobserwowanych momentów zakryć. W każdym razie jeden z celów zorganizowanej przez nas akcji1 został (przynajmniej częściowo) osiągnięty: zebrała się nie mała grupa miłośników — entuzjastów obserwacji, która kosztem pewnego wysiłku przeżyła chwile emocji, a wyniki mogą być wykorzystane dla celów naukowych. Niektórzy z naszych korespondentów deklarują stałe, systematyczne obserwacje zakryć.

Należy tu zauważyć, że obserwacje zakryć zalicza się do najtrudniejszych, wymagają zatem dużej rutyny, którą osiąga się po dłuższym treningu. Miłą niespodzianką dla piszącego te słowa było udane zorganizowanie „radiozegara” przez obserwatorów w Białymstoku, Małym Mędromierzu, Łodzi i Sanoku. Bardzo dobra zgodność odnotowanych momentów przez dwóch obserwatorów w Łodzi i w Rybniku powinna być zachętą dla prowadzenia obserwacji zbiorowych. Użycie stopera zostało — jak widać z podanych informacji — przyjęte przez wielu obserwatorów, a ich zastosowanie (np. odrębny stoper dla każdego obserwatora) było właściwe.

Posługiwanie się zwykłym zegarkiem noszonym (kieszonkowym lub naręcznym), nawet kontrolowanym systematycznie drogą odbioru sygnałów czasu, nie rokuje wielkiego powodzenia. Już sam fakt, że wskazówka zegarka porusza się skokami co 0,2 sekundy, uniemożliwia zanotowanie 0,1 sekundy bezpośrednio z jej położenia. Błąd popełnia się zarówno podczas odnotowania momentu zjawiska jak i podczas odbioru sygnału czasu. Przenoszenie czasu z zegarka za pomocą stopera nie zabezpiecza również takiej dokładności, jak bezpośrednio z sygnału czasu. Należy w każdym przypadku mieć na uwadze, aby stoper (jak również zegarek) nie był w okresie obserwacji potrząsany, najlepiej — jeżeli spoczywa na stoliku nie poruszany.

Pierwszą zorganizowaną akcję obserwacji zakryć należy uważać za udaną. Będziemy zatem w naszych kalendarzykach podawali przepowiednie zakryć według Rocznika Astronomicznego Obserwatorium Krakowskiego.

Ewentualną korespondencję (wyniki obserwacji, zapytania) prosimy kierować na prywatny adres niżej podpisanego: Warszawa 12, ul. Drużynowa 3 m. 1.