Zaćmienie Słońca w dniu 31 lipca 1981 r.

1. Wstęp

Najbliższe lata przyniosą serię kilku, widocznych w Polsce częściowych zaćmień Słońca.1

Pierwsze z nich nastąpi w ostatnim dniu lipca br. Po pięcioletnim okresie oczekiwań miłośnicy astronomii będą więc mieli okazję do przeprowadzenia ciekawych obserwacji tego zjawiska. Można mieć przy tym pewność, że tym razem obserwatorom nie przeszkodzi… śnieżyca, co się zdarzyło 29 kwietnia 1976 r. (!).

Nie od rzeczy jest też zauważyć, że pas zaćmienia całkowitego będzie przebiegał najbliżej granic Polski do r. 1990. Zaćmienie całkowite rozpocznie się bowiem na wybrzeżu Morza Czarnego w Gruzji. Dalej będzie ono widoczne w Kazachstanie i w płd. Syberii, zaś począwszy od Sachalinu pas zaćmienia całkowitego będzie przebiegał już tylko na Pacyfiku.

2. Przebieg zjawiska w Polsce

Tegoroczne zaćmienie będzie nietypowe, gdyż nastąpi około wschodu Słońca w Polsce, nisko nad płn.-wschodnim horyzontem. Obszar Polski znajdzie się bowiem pomiędzy dwiema granicami, oznaczającymi koniec oraz środek zaćmienia przy wschodnie Słońca.

Jak z tego wynika, wczesnym rankiem nad horyzontem ukaże się zaćmiona częściowo tarcza słoneczna, przy czym procent jej przesłonięcia przez Księżyc będzie zależał dość wyraźnie od miejsca obserwacji. Maksymalna, możliwa do zaobserwowania, faza zaćmienia częściowego przypadnie w rejonach, gdzie Słońce wzejdzie najwcześniej, tj. w Białostockiem i na Suwalszczyźnie (około 4^h40^m c.w.e.) i wyniesie 0,65. Oznacza to, że Księżyc zasłoni około 55% tarczy Słońca.

Z kolei w Polsce płd.-zach. zaćmienie prawie nie będzie widoczne — przy dobrej pogodzie można będzie jedynie próbować zauważyć znikający z tarczy słonecznej ostatni rąbek Księżyca.

Interesujące jest to, że zaćmienie skończy się w całej Polsce niemal w tym samym czasie, tj. około 5^h24^m – 5^h30^m c.w.e. Wynika to właśnie z niskiego położenia Słońca nad horyzontem. W takich przypadkach przemieszczanie się obserwatora po powierzchni Ziemi, tylko w niewielkim stopniu zmienia widoczną paralaksę Księżyca, a zatem i jego pozycję względem Słońca na niebie.

Dokładny przebieg zaćmienia przedstawiają rys. 1 i 2, wykonane na podstawie obliczeń autorów. Obliczenia te zostały przeprowadzone na podstawie teorii A. A. Michajłowa oraz elementów zaćmienia, podanych w roczniku „Astronomiczeskij Eżegodnik SSSR na 1981 god” [1, 2], program obliczeń był ułożony dla maszyny „ODRA 1305” i zawierał trzy bloki obliczeń:

a) obliczenie przebiegu izochron końca zaćmienia,

b) obliczenie przebiegu izochron wschodu Słońca i fazy zaćmienia dla tego momentu,

c) obliczenie przebiegu granicy końca zaćmienia o wschodzie Słońca.

W obliczeniach uwzględniono wpływ refrakcji atmosferycznej na przebieg zjawiska.

3. Uwagi do przeprowadzenia obserwacji

Analizując warunki zaćmienia w Polsce można stwierdzić, że do wykonania jest tylko obserwacja momentu końca zaćmienia. Może ona być przeprowadzona w drodze fotografowania bądź filmowania zjawiska, przy czym miarodajne do dalszych analiz będą zdjęcia, uzyskane z około 15 ostatnich minut (z uwagi na refrakcję i falowanie obrazu Słońca). Pragniemy zwrócić uwagę na konieczność stworzenia precyzyjnej służby czasu, umożliwiającej bezbłędne określenia momentu wykonania każdego zdjęcia z dokładnością rzędu ±0^s,1. Jest to konieczne z uwagi na charakter dalszej „obróbki” wyników, polegającej na pomiarze na kliszy „cięciw” sierpa słonecznego i określeniu momentu końca zaćmienia metodami interpolacji i ekstrapolacji rezultatów. Ponieważ należy się liczyć z błędem tych pomiarów „cięciw” wskutek nieuniknionej, niepełnej ostrości obrazu Słońca, nie można sobie pozwolić na równoczesny duży błąd w określeniu czasu.

Rys. 1. Mapki przebiegu zaćmienia częściowego na obszarze Polski w czasie wschodnio-europejskim (c.w.e.):

a) przebieg izochron końca zaćmienia,

b) przebieg izochron wschodu Słońca (linie ciągłe) i izofaz o wschodzie (linie przerywane).

Moment wschodu odpowiada ukazaniu się całej tarczy Słońca nad horyzontem.

4. Uwagi końcowe

Wszystkich potencjalnych obserwatorów prosimy o wcześniejsze kontaktowanie się z Sekcją Obserwacji Pozycji i Zakryć PTMA (ul. Bartycka 18, 00–716 Warszawa, PTMA O/Warszawa, kol. Roman Fangor). Umożliwi to koordynację obserwacji w naszym kraju i opracowanie wyników. Gwoli popularyzacji astronomii nadarza się też okazja wykonania efektowanych fotografii zjawiska, szczególnie barwnych. Zachęcamy do ich wykonania wszystkich, gdyż w tym przypadku nie muszą to być fotografie naukowe w ścisłym sensie. Ciekawe może być nakręcenie filmu poklatkowego (uwaga na zmianę natężenia światła!). Najciekawsze zdjęcia będą zapewne opublikowane.

Na zakończenie kilka słów na temat możliwości obserwacji zaćmienia całkowitego.

Rys. 2. Widoczność zaćmienia nad płn.-wschodnim horyzontem w odstępach 5m, dla kilku miast w Polsce.
Azymut wschodu Słońca wynosi około — 120°.
Kąt pozycyjny od zenitu dla końca zaćmienia wynosi 148÷149°.

Zainteresowanych efemerydą zjawiska odsyłamy do interesującej książki M. M. Dagajewa [3]. Oprócz wielu podstawowych informacji o zaćmieniach, podane są w niej szczegółowe dane na temat przebiegu zaćmienia w ZSRR.

Ekspedycja zaćmieniowa PTMA była w chwili pisania artykułu w fazie wstępnego organizowania. Mamy nadzieję, że za kilka miesięcy będziemy mogli przedstawić na łamach „Uranii” wyniki obserwacji tego ciekawego zaćmienia.

• [1] Michajłow A. A.: Tieorija zatmienij, Moskwa 1954. {Goo­gle Books}
• [2] Astronomičeskij Ežegodnik SSSR na 1981 god, Leningrad 1978.
• [3] Dagajew M. M.: Sołniečnyje i łunnyje zatmienija, Moskwa 1978. {Goo­gle Books}