Szukamy plenerowych zegarów słonecznych. Apel do miłośników astronomii

Zegar słoneczny jest dziś zabytkiem. Jeszcze przed stu laty posługiwano się nimi „na co dzień” obok zegarów mechanicznych. Instalowano je na murach kościelnych, na fasadach pałaców i gmachów publicznych, posługiwano się nimi także w życiu codziennym — o czym wspomina w swej biografii słynny gnomonik Tadeusz Przypkowski (p. „Urania” z listopada 1978 r.). Dziś widujemy je raczej tylko w muzeach, niekiedy w zbiorach prywatnych obok starej lampy naftowej lub moździerza. Zegary słoneczne publiczne stanowią niekiedy jedynie element dekoracyjny, zachowany i konserwowany w niektórych parkach lub na murach budowli zabytkowych. Znikają powoli pod nowoczesną zaprawą murarską w czasie renowacji zniszczonych z biegiem lat tynków. A szkoda. Troszczymy się dziś o zachowanie śladów przeszłości, o stare zamczyska, o wiatraki, powinniśmy więc zadbać także i o ocalałe — niekiedy tylko częściowo — zegary słoneczne.

Mam tu na myśli zegary „plenerowe” — na starych murach, na głazach, może na kapliczkach przydrożnych itp. Zegary słoneczne przenośne są na ogół zabezpieczone w zbiorach muzealnych lub prywatnych, ale te na murach budowli oraz znajdujące się w plenerze mogą łatwo ulec zniszczeniu. Niektóre z nich częściowo ocalały, jeśli posiadały metalową lub marmurową tarczę, którą uratowano na czas. Możemy niektóre z nich oglądać na przykład w Muzeum w Jędrzejowie.

Zapewne wiele takich reliktów można napotkać na terenie kraju. Należy się ich spodziewać przede wszystkim na murach kościołów lub rezydencji magnatów albo w ich pobliżu. Mogą one ulec zaprzepaszczeniu, jeśli ich nie zabezpieczymy podczas remontów. Najbardziej rzucającym się w oczy fragmentem zegara słonecznego byłaby oczywiście metalowa wskazówka (gnomon), zwykle, choć niekoniecznie, prostopadła do muru. Niekiedy może to być podziałka wykuta w murze albo chociażby jej fragment. Na istnienie kiedyś wskazówki zwracać może uwagę dziura w murze ze śladami wyłamania metalowego pręta, niestety — niekiedy tylko wypełniona świeższym tynkiem w czasie renowacji budynku. Wskazówka ta, względnie jej ślad, zajmować powinna centralne miejsce na tarczy zegara. Podczas poszukiwań i oględzin szczególną uwagę należy zwracać na południową fasadę budynku, choć zegary słoneczne instalowane bywają i na innych, byle nasłonecznionych ścianach. Na bardzo starych zegarach podziałki wykonywane bywały nieudolnie, jak na przykład w Stróżyskach na skarpie kościoła (patrz L. Zajdler „Dzieje zegara”, fotografia). Może też zdarzyć się przypadek, że podziałka jest ukryta wśród różnych ornamentów lub zadrapań nie mających nic wspólnego z zegarem słonecznym, i dopiero wnikliwa analiza pozwoli na stwierdzenie, że jest to resztka podziałki czasowej.

Oprócz zegarów wykonanych ręką ludzką wchodzą w rachubę także „zegary”, prawdziwie już „plenerowe”, utworzone przez naturę. Mogą to być na przykład wyodrębnione szczyty wzgórz, których cień w ciągu dnia „ślizga się” po otaczającym krajobrazie, w określonych porach przesłaniając lub odsłaniając znajdujące się tam obiekty. Możemy tego spodziewać się w rejonach rolniczych, a szczególnie w pasterskich.

W tego rodzaju poszukiwaniach „plenerowych zegarów słonecznych” znakomitą rolę odegrać może młodzież, szczególnie młodzież zrzeszona w szkolnych lub międzyszkolnych kółkach astronomicznych, zwłaszcza zachęcona przez działaczy w oddziałach PTMA. Zebrane w ten sposób informacje wykorzystane będą do opracowania katalogu plenerowych zegarów słonecznych na terenie Polski. Informacje te prosimy nadsyłać pod adresem redakcji „Uranii” lub niżej podpisanego, albo do oddziałów terenowych PTMA. Wdzięczni będziemy także za nadesłanie fotografii.