Z prac polskich astronomów w 1980 roku

Podobnie jak w latach ubiegłych wymieńmy kilka najciekawszych wyników badawczych uzyskanych ostatnio przez polskich astronomów. Do najwartościowszych należy zbadanie przez prof. dr. Bohdana Paczyńskiego (Centrum Astronomiczne im. M. Kopernika Polskiej Akademii Nauk) przy współpracy dr. Ryszarda Sienkiewicza (Centrum Astronomiczne PAN) ewolucji ciasnych układów gwiazd podwójnych z uwzględnieniem promieniowania grawitacyjnego jako mechanizmu utraty momentu pędu przez układ. Wyznaczony teoretycznie minimalny okres orbitalny (80 minut) jest niemal identyczny z obserwowanym (81 minut), co można uważać za jeszcze jedno potwierdzenie istnienia fal grawitacyjnych.

W kierowanych przez prof. Paczyńskiego badaniach struktury gazu międzygwiazdowego w ciasnych układach podwójnych przeanalizowano własności dysków akrecyjnych wokół gorącego składnika oraz dysków akrecyjnych wokół całego układu. Opracowano metody obliczania parametrów tych systemów z obserwacji podwójnych linii emisyjnych w widmach. Mówiąc o dyskach akrecyjnych należy również wspomnieć o zbudowaniu w ramach ogólnej teorii względności przez dr. Marka Abramowicza (Centrum Astronomiczne PAN) modeli grubych dysków akrecyjnych w zastosowaniu do interpretacji kwazarów i aktywnych jąder galaktyk.

Do ciekawych rezultatów dotyczących przepływu materii w układzie Algola doprowadziła dr. Henryka Cugiera (Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego) analiza linii emisyjnych w ultrafioletowej części widma tej gwiazdy. Materia strumienia znajdująca się w bezpośrednim sąsiedztwie Algola A nie jest widoczna w liniach Mg II, co interpretuje się jako wynik ogrzania strumienia w tym obszarze do wysokich temperatur wskutek zderzenia z dyskiem lub koroną otaczającą ten składnik układu. Tempo przepływu masy w układzie Algola ocenia się na 3 × 10^–9 mas Słońca na rok.

Interesujące badania widma mgławicy planetarnej otaczającej gwiazdę zmienną FG Sge przeprowadził dr Romuald Tylenda (toruńska pracownia astrofizyki Centrum Astronomicznego PAN) opierając się na teoretycznych modelach ewolucji warunków fizycznych w mgławicy planetarnej pod wpływem zmieniającego się pola promieniowania gwiazdy centralnej. Okazało się, iż obecnie obserwowane natężenia linii emisyjnych są zgodne z hipotezą, że gwiazda ta około 100 lat temu przeszła przez rozbłysk helowy. W czasie rozbłysku FG Sge stała się na tyle gorąca (50000–100000 K), że była w stanie zjonizować otaczającą ją mgławicę planetarną. Obecnie mgławica ta świeci kosztem wysokoenergetycznych fotonów zaabsorbowanych 100 lat temu.

Kontynuując prace dotyczące oscylacji gwiazd doc. dr Wojciech Dziembowski (Centrum Astronomiczne PAN) zbadał stabilność pulsacyjną białych karłów z otoczkami, w których zaszła separacja grawitacyjna pierwiastków chemicznych i pokazał, że modele ich są niestabilne względem takich oscylacji, jakie obserwuje się w gwiazdach typu ZZ Ceti, o ile zawartość wodoru w ich otoczkach nie przekracza około 10^–13 masy Słońca. Znaczenie tego wyniku polega głównie na tym, że pozwala on na ocenę tempa akrecji materii międzygwiazdowej na białe karły.

Warto również wspomnieć o udziale polskich astronomów w badaniach prowadzonych za pomocą sztucznych satelitów. Dr Janusz Sylwester (wrocławska pracownia związków Słońce-Ziemia Centrum Badań Kosmicznych PAN) uczestniczył w przygotowaniu programu obserwacyjnego oraz metodyki opracowywania danych z satelity Solar Maximum Mission (międzynarodowy eksperyment słoneczny krajów zachodnich) oraz uzyskał wartościowe wyniki w badaniach struktury plazmy wysokotemperaturowej w koronie słonecznej. Natomiast dr Andrzej Sołtan (Centrum Astronomiczne PAN) w ramach współpracy z astronomami amerykańskimi w opracowywaniu obserwacji rentgenowskich satelity Einstein zbadał relacje między promieniowaniem tła w całym zakresie widma elektromagnetycznego, a widmem aktywnych jąder galaktyk oraz zbadał ewolucję rentgenowską gromad galaktyk.

Ponadto mgr Tomasz Chlebowski (Centrum Astronomiczne PAN) również za pomocą satelity Einstein odkrył nową zmienną wybuchową typu AM Her.

Badania prowadzono również za pomocą polskiej aparatury wyniesionej w przestrzeń kosmiczną w ramach współpracy w programie INTERKOSMOS. 25 grudnia 1980 roku wystrzelono w Związku Radzieckim satelitę Prognoz-8, na którego pokładzie znajduje się apararatura do pomiaru gęstości widmowej turbulencji plazmowej w magnetosferze ziemskiej i w wietrze słonecznym w zakresie częstości 2–105 Hz. Kierownikiem naukowym tego kolejnego polskiego eksperymentu kosmicznego jest dr Paweł Oberc (Centrum Badań Kosmicznych PAN). Satelita Prognoz-8 okrąża Ziemię w okresie 95 godzin i 23 minut po silnie spłaszczonej orbicie eliptycznej, której apogeum wynosi 199 tys. km, a perygeum 550 km i która położona jest w płaszczyźnie nachylonej do płaszczyzny równika pod kątem 65°. Należy także dodać, że już od ponad dwóch lat na pokładzie satelity Interkosmos-19 wykonuje pomiary rezonantów plazmowych w jonosferze (eksperyment kierowany przez dr. Zbigniewa Kłosa z Centrum Badań Kosmicznych PAN) polski radiospektrograf IRS-1, mimo że czas jego życia przewidziany był na pół roku. O aktywności naszego kraju w badaniach kosmicznych niech świadczy również to, że w roku 1980 polska aparatura jeszcze dwukrotnie była wystrzelona w przestrzeń okołoziemską dla pomiarów krótkofalowego promieniowania Słońca i zbadania nieregularności koncentracji elektronowej w jonosferze (eksperymenty przygotowane przez Centrum Badań Kosmicznych PAN). Niestety z powodu awarii rakiet Vertikal-9 i Vertikal-10, które nastąpiły wkrótce po starcie, eksperymenty nie mogły być zrealizowane.