Obserwacje pozycyjne planetoid w Oddziale Warszawskim PTMA w 1976/1977 r.

W miesiącach zimowych 1976/1977 r. kontynuowano, prowadzone w Warszawskim Oddziale PTMA, obserwacje pozycyjne planetoid. Od 4 XII 1976 do 16 IV 1977 wykonano ogółem ok. 1020 obserwacji pozycyjnych, w tym 967 obserwacji 5 planetoid: Vesty (nr 4), Massalii (nr 20), Thalii (nr 23), Nysy (nr 44) i Papageny (nr 471). Tylko Vesta była jasnym obiektem — pozostałe planetoidy miały jasności od +9^m do +11^m. Wykonano: 370 obserwacji Nysy, 288 — Vesty, 153 — Massalii, 114 — Thalii i 42 — Papageny.

Obserwacje prowadzono dwoma teleskopami Newtona, o średnicach zwierciadeł 350 mm i 250 mm. Służba czasu oparta była na elektronicznym rejestratorze czasu. Pomiary pozycji planetoid wykonywało 4 obserwatorów: Piotr Grzędzielski, Arkadiusz Królikowski, Nikodem Wikliński oraz Roman Fangor. Swoich „sił” w tego rodzaju obserwacjach spróbowała także Joanna Piotrowska wykonując 17 pomiarów. Rekordowym dniem pod względem ilości wykonanych obserwacji był 9 III 1977 — dokładnie 100 pomiarów.

Warunki atmosferyczne w podanym wyżej okresie prowadzenia obserwacji były wyjątkowo niekorzystne — np. w grudniu 1976 były tylko dwa dni, w których można było prowadzić tego typu pomiary: — 4 i 29 tego miesiąca. Od końca listopada (początek „służby” obserwacyjnej) do 21 III 1977 przeprowadzono obserwacje we wszystkich pogodnych wieczorach.1 Wymagało to od obserwatorów stałej kontroli widoczności nieba (stanu zachmurzenia) oraz, praktycznie biorąc, stałej gotowości do prowadzenia obserwacji, bez względu na dzień tygodnia, i ewentualnej rezygnacji z zaplanowanego wcześniej innego spędzenia wieczoru (np. teatru, kina lub telewizji). Oczywiście nie wszyscy mogli prowadzić obserwacje każdego pogodnego wieczoru — zdarzały się więc przypadki wykonywania pomiarów pozycyjnych tylko przez jednego obserwatora.

Warto zwrócić uwagę na pewną „anomalię” temperatur podczas tych obserwacji — o ile w okresie zimowym 1975/1976 w obserwacjach przeszkadzały dość silne mrozy (do -15°C), o tyle podczas obserwacji zimowych 1976/1977 na 25 wieczorów obserwacyjnych aż w 15 temperatura powietrza była powyżej zera (nawet do +8°C). Tylko w ciągu kilku dni stycznia w obserwacjach przeszkadzały mrozy.

Niemal tradycyjnie w obserwacjach przeszkadzały tuje — wskutek ich szybkiego rośnięcia zmniejszają pole widzenia od strony południowej o ok. 5° rocznie. Obecnie nie można prowadzić obserwacji obiektów, których deklinacja jest mniejsza od +10° (w południku!).

Poniższa tabela przedstawia warunki atmosferyczne panujące podczas obserwacji pozycyjnych:

Wyjaśnienia „Uwag”: a) — Księżyc bliski pełni, b) — pod koniec obserwacji duże zamglenie, c) — chmury, zamglenie, d) — obserwacje przerwane z powodu zachmurzenia, e) — pojedyncze chmury, f) — obserwacje przerwane z powodu wzrastającego zamglenia i zachmurzenia

Atrakcją tych obserwacji pozycyjnych była planetoida Nysa. W połowie marca planetoida przechodziła przez znaną gromadę gwiazd Praesepe (M44). Kilka zbliżeń Nysy do jasnych gwiazd gromady było okazją do przeprowadzenia dużej ilości obserwacji. Od 7 III do 21 III wykonano 277 pomiarów pozycji planetoidy (z ogólnej liczby 370 obserwacji). Pierwsze obserwacje wykonano 9 lutego. Dnia 22 lutego Nysa przechodziła w pobliżu gwiazdy SAO 098 075, którą wybrano na gwiazdę porównania. Zaskoczeniem była słaba widoczność tej gwiazdy (ok. +10.^m5) zamiast podanej jasności +8.^m0. Okazało się później, że gwiazda ta jest gwiazdą zmienną (S Cnc) o okresie P = 9.485^d i akurat w momencie obserwacji (ok. 22^h20^m cse) wypadło minimum jasności.

Na rysunku zaznaczono położenie Nysy wśród gwiazd gromady M44 w połowie marca, według obliczonych pozycji planetoidy. Nysa zbliżyła się do kilku jasnych gwiazd: 10 marca do SAO 080 317, 15 marca do SAO 080 318, 18/19 marca do SAO 080 325, i 22 marca do SAO 080 343. W dwóch ostatnich przypadkach odległość planetoidy Od gwiazd była bardzo mała: odpowiednio 12'' i 13'' (według obliczeń uwzględniających zaobserwowane położenie planetoidy i jej ruch własny).

Rys. 1. Droga planetoidy Nysy wśród gwiazd gromady Praesepe. Linią ciągłą zaznaczono drogę planetoidy w dniach 7 III 1977 – 21 III 1977, linią przerywaną — z uwzględnieniem pozycji w dniach 24 II 1977 i 5 IV 1977. W lewym dolnym rogu rysunku narysowano drogę Nysy wśród gwiazd według efemerydy. Najsłabsze gwiazdy na rysunku — ok. +9m. Cyframi zaznaczono położenie planetoidy według obserwacji (o goodz. 21h cse) w dniach: 1–7 III, 2–9 III, 3– 10 III, 4–11 III, 5–15 III, 6–16 III, 7–17 III, 8–18 III, 9–21 III.

Duża ilość obserwacji pozycyjnych sprawiła pewien kłopot przy odczycie taśm i obliczeniach. Trzeba było bowiem odczytywać i zanotować ponad 8 000 kontaktów, a następnie wyrazić je w sekundach gwiazdowych. Z tego powodu, do chwili oddania niniejszego artykułu do druku, obliczono pozycje tylko planetoidy Nysy (pozycje pozostałych planetoid będą obliczone w późniejszym okresie).

Wielką pomocą w tych obliczeniach jest komputer PDP 11/45 z Obserwatorium Astronomicznego UW. Chciałbym tutaj podziękować p. prof. Józefowi Smakowi za wyrażenie zgody na możliwość wykonywania obliczeń obserwacji pozycyjnych oraz mgr. Tomaszowi Chlebowskiemu i mgr Mirosławowi Dembkowi za wydatną pomoc przy napisaniu programów oraz obsłudze komputera.