Współczesna astrofizyka i kosmologia wymagają coraz większej znajomości praw i zjawisk fizycznych. Wprost niepodobna sobie wyobrazić współczesnego astronoma, który nie posiadałby głębokiej znajomości fizyki, z najnowszymi jej działami włącznie. Trudno może byłoby wymagać takiej znajomości fizyki od przeciętnego miłośnika astronomii, w związku jednak z artykułami przenoszącymi pewne teorie fizyczne na grunt astronomii (a artykułów takich nie można pomijać, bo wytworzyłaby się wtedy istotna luka między tym, co wiedzą astronomowie zawodowi, a czym zajmują się miłośnicy astronomii), wskazane wydaje się wprowadzenie niniejszego słowniczka. Ograniczamy się w nim obecnie do zwięzłego i w miarę możliwości przystępnego wyjaśnienia niektórych trudniejszych określeń, z jakimi mogli się Czytelnicy spotkać w artykule pt. „Symetria materii i antymaterii we Wszechświecie” w numerze styczniowym Uranii z br.

Ambiplazma — plazma stanowiąca mieszaninę materii i antymaterii (nazwa pochodzi od słowa „ambo” — oba, po łacinie).

Antycząstka — pojęcie wprowadzone do fizyki przed ok. 40 laty w związku z odkryciem pozytonu (1932). Obecnie sądzi się, że każdej cząstce elementarnej odpowiada antycząstka, różniąca się znakiem ładunku elektrycznego i momentu magnetycznego (a także znakiem składowej izospinu i dziwności). Jeśli dla jakiejś cząstki wszystkie wyżej wymienione wielkości mają wartość 0, wtedy jest ona swoją własną antycząstka (tak jest z fotonem i mezonem π⁰). Para cząstka-antycząstka może znikać w procesie anihilacji, przy czym emitowane są fotony promieniowania anihilacyjnego lub inne cząstki (np. mezony π).

Antymateria — substancja zbudowana z antycząstek. Antyprotony i antyneutrony łączą się w niej w „antyjądra”, wokół tych zaś krążą dodatnio naładowane pozytony (antycząstki względem elektronów) tworząc „antyatomy”. Poziomy energetyczne antyatomów są takie same jak odpowiadających im atomów. Antyatomy nie mogą istnieć w przestrzeni zajmowanej przez atomy, gdyż przy wzajemnych zderzeniach nastąpiłaby ich anihilacja.

Bariony — cząstki elementarne o masie większej lub równej masie protonu i o spinie połówkowym. Należą do nich: proton, neutron, nietrwałe hiperony itp. Wszystkim barionom przypisujemy tzw. liczbę barionową równą jedności. Każdemu barionowi odpowiada antycząstka (np. antyproton itp.), mająca liczbę barionową równą (-1). Cząstki, które nie są barionami, rozpadają się na trzy grupy: 1. leptony (lekkie cząstki o spinie połówkowym): należą tu neutrina, elektrony i nietrwałe miony — wraz ze swymi antycząstkami; 2. foton (kwant promieniowania elektromagnetycznego); 3. mezony (nietrwałe cząstki o spinie całkowitym). Wszystkim tym trzem grupom przypisujemy liczbę barionową równą zeru. Prawo zachowania barionów mówi, że suma liczb barionowych dowolnego odizolowananego układu cząstek nie ulega zmianie. Prawo to oparte m. in. na stwierdzeniu faktu, że nigdy nie udało się zaobserwować, np. rozpadu protonu na kwant gamma i pozyton: p → e⁺ + γ, mimo iż wydaje się on być energetycznie możliwy (bo przecież proton jest znacznie cięższy od pozytonu).

Big bang — obrazowa nazwa teorii rozszerzającego się Wszechświata (patrz np. artykuł K. Ziołkowskiego — Urania, nr 4 z 1965 r., str. 111, oraz artykuł E. Detyny — Urania, nr 4 z 1966 r., str. 103).

Metagalaktyka — hipotetyczny układ złożony z wielkiej liczby galaktyk, stanowiący ogniwo w strukturze Wszechświata; niekiedy (jak np. w teorii Kleina-Alfvéna) metagalaktyką nazywa się zbadaną dotychczas część Wszechświata. W świetle wspomnianej wyżej teorii możliwe jest istnienie innych metagalaktyk (obok naszej) we Wszechświecie.

Promieniowanie synchrotronowe — emitowane jest przez elektrony (a także i inne cząstki naładowane) poruszające się w polu magnetycznym. Jest to szczególny rodzaj tzw. promieniowania hamowania, powstającego podczas zmiany pędu cząstki naładowanej.

Promień Schwarzschilda — dla ciała o masie M jest to wielkość określona wzorem którym G — stała grawitacyjna, c — prędkość światła. Dla gwiazd lub planet promień Schwarzschilda jest znacznie mniejszy od ich promienia geometycznego; dla Słońca mamy np. r_S = 1,48 km, dla Ziemi — r_S = 0,443 cm. Dla obserwatora zewnętrznego rozmiary dowolnego ciała nie mogą nigdy stać się mniejsze od jego promienia Schwarzschilda; związane z tym zjawiska odgrywają rolę w teorii tzw. zapadania się grawitacyjnego (kolapsu).

Rotacja Faradaya — odkryte w 1846 r. przez Faradaya skręcenie płaszczyzny polaryzacji światła liniowo spolaryzowanego, biegnącego przez ośrodek, w którym istnieje pole magnetyczne równoległe do kierunku wiązki światła. W astronomii zjawisko to odgrywa rolę przy wyznaczaniu natężenia międzygwiezdnego pola magnetycznego.

Zjawisko Leidenfrosta — zachodzi na powierzchni rozdziału między fazą gorącą a chłodną. Jeśli np. na blachę kuchenną o temperaturze ok. 100 stopni wylewamy wodę, wyparuje ona szybko. Jeśli jednak płyta kuchenna jest rozżarzona do kilkuset stopni, wtedy paradoksalnie woda paruje wolniej. W wyniku bowiem zetknięcia się wody z płytą tworzy się cienka warstewka pary, która izoluje kroplę od gorącego podłoża. Zjawisko to, znane w technice kotłów wysokotemperaturowych, można przenieść na przypadek zetknięcia się materii z antymaterią. Procesy anihilacji na powierzchni rozdziału pomiędzy materią i antymaterią wytwarzają bardzo gorącą warstwę, która rozdziela materię od antymaterii w ten sposób, w jaki para wodna w warstwie Leidenfrosta oddziela wodę od rozżarzonej płyty.