Aktywność Słońca w r. 1971

W roku 1971 minęło 20 lat od podjęcia we Wrocławiu inicjatywy zorganizowania w Polsce najprostszej służby Słońca, polegającej na zliczaniu plam słonecznych i wyznaczaniu liczb Wolfa. Do pracy tej zaproszono od początku miłośników astronomii, zdając sobie sprawę, że w naszych warunkach klimatycznych trudno opierać się na obserwacjach pochodzących z jednego tylko ośrodka, a to wobec skąpych ilości dni pogodnych w roku. W latach następnych program prac Obserwatorium Astronomicznego we Wrocławiu został tak ułożony, że coraz mniej było czasu na zajmowanie się obserwacjami programu służby Słońca i w rezultacie pozostała tu tylko „centrala”, gromadząca dane pochodzące z różnych stron Polski i tu dane te są w dalszym ciągu opracowywane.

Oparcie służby Słońca wyłącznie na obserwacjach miłośniczych okazało się możliwe dzięki temu, że znalazło się liczne grono osób uprawiających z zamiłowaniem obserwacje jako prawdziwe hobby, połączone jednocześnie ze skromnym ale realnym pożytkiem dla badań heliofizycznych i dla rozpowszechniania zainteresowań astronomicznych w Polsce. Można dziś mówić prawie o ruchu „słonecznikowskim”, bo w ciągu minionych 20 lat brało udział w tych obserwacjach 79 osób, których nazwiska były wymieniane w kolejnych sprawozdaniach. Obserwacje dokonywane były przy tym w 33 miejscowościach.

Obserwacjami Słońca zajmowali się różni ludzie. Nie mówię o zawodzie czy wykształceniu, ale o trwałości pasji heliofizycznej. Był taki, znany wielu członkom PTMA miłośnik z Nowego Sącza Antoni Barbacki, który potrafił wyznaczać liczby Wolfa prawie codziennie, chwytając każdą lukę w chmurach za pomocą niedużej przenośnej lunetki, którą woził ze sobą wszędzie i w razie potrzeby przykręcał do drzew czy słupów telegraficznych. Jego pełne polotu listy z entuzjastycznymi opisami pogoni za Słońcem są jedną z piękniejszych kart mówiących o pasji prawie aż sportowej. Niestety, wczesna śmierć nie pozwoliła mu prowadzić obserwacji dłużej niż 10 lat. Jeszcze o parę lat krócej prowadził obserwacje zmarły przedwcześnie Leon Wohlfeil z Gdańska, dysponujący znacznie lepszą lunetą. Bywali i przypadkowi obserwatorzy. Spróbowali przez parę miesięcy jak to się robi — i rzucali to zajęcie. Ale do dziś dnia istnieje grupa takich wytrwałych obserwatorów jak W. Szymański z Dąbrowy Górniczej, który brał udział już w pierwszych obserwacjach (może więc obchodzić 20-lecie osobistego zaangażowania w tym programie), albo jak J. Kazimierowski z Kalisza, T. Kalinowski z Myślenic, St. R. Brzostkiewicz z Dąbrowy Górniczej, J. Ułanowicz z Ostrowca Świętokrzyskiego czy J. Wieczorek z Grodźca. Osoby te od ponad dziesięciu lat zajmują się obserwacjami Słońca i ich to głównie zasługą jest, że polska służba Słońca dotąd egzystuje.

W zestawieniu tym nie podaję naturalnie wszystkich nazwisk — zainteresowani mogą je przecież znaleźć w odpowiednich rocznych sprawozdaniach w Uranii lub w Acta Geophysica Polonica.

A jak wyglądają wyniki obserwacji? Mieliśmy możność przez ten czas zaobserwować dwa minima aktywności słonecznej i dwa maksima, z których to z r. 1958 było najwyższe z obserwowanych dotychczas, a ostatnie z r. 1969 odbiegało od normy pod wieloma względami.

W r. 1971 można było stwierdzić powoli słabnącą aktywność słoneczną. Obserwacjami zajmowało się 16 osób, a mianowicie:

M. Adamowicz, B. Bociek, J. Bogdanowicz, T. Kalinowski, J. Kazimierowski, C. Klima wraz z B. Szewczykiem,1 J. Kołuda, L. Marcinek, Z. Pietroń, W. Sędzielowski, Ł. Szymańska, W. Szymański, J. Ułanowicz, T. Węcławski i J. Wieczorek.

Największą liczbę dni obserwacyjnych miał w tym roku T. Kalinowski z Myślenic, który studiuje związek między ilością plam na Słońcu a zachowaniem się (hodowanych przez siebie i innych) pszczół w licznych pasiekach koło Myślenic, przy czym uzyskał ciekawe wyniki. Udało mu się uzyskać obserwacje w 176 dniach. W sumie obserwowano Słońce w 294 dniach. A jako wynik wszystkich obserwacji można podać średnią wartość liczb Wolfa w r. 1971, czyli średnią roczną liczbę Wolfa równą

R₁₉₇₁ = 60,6

Wartość ta wyraźnie świadczy o słabnącej aktywności, gdyż średnia roczna zmniejszyła się o około 40 jednostek w porównaniu z rokiem poprzednim. Tak szybkiego spadku aktywności nie notowano dotychczas w żadnym cyklu aktywności słonecznej. Jak wspomniałem w poprzednim sprawozdaniu, cykl obecny jest pod wielu względami wyjątkowy. Przez trzy lata trwało maksimum, kiedy bez zmian roczne średnie liczby Wolfa według skali międzynarodowej wynosiły około 105 bez żadnej tendencji do wzrostu lub spadku. Było to więc typowe płaskie maksimum. Ale cykle z maksimami dość płaskimi były dotąd wszystkie niskie, ich maksimum nie przekraczało liczby Wolfa R = 64, były więc niższe od obecnego cyklu o 40% lub więcej. Prócz tego w niskich cyklach ani razu nie wystąpił spadek po trzyletnim maksimum aż o 40% aktywności. Jest to zatem, podobnie jak poprzedni — cykl wyjątkowy, o przebiegu innym niż wszystkie dotychczas obserwowane. Jedną cechę wspólną mają te dwa ostatnie cykle: wyraźnie dominuje aktywność półkuli północnej nad południową. Być może, że ta asymetria pozostaje w jakimś związku z wysokością i anomalnością tych cykli, ale zagadnienie to nie może być rozstrzygnięte bez poznania mechanizmu generującego zjawiska aktywności, a z tym ciągle jest nie najlepiej. A jak może wyglądać dalszy ciąg? Zapewne minimum nastąpi w r. 1974. Ale przepowiednia taka nie jest zbyt pewną.

Naturalnie w ciągu roku 1971 ilość plam wahała się w bardzo szerokich granicach. Najniższą liczbę Wolfa (12) zarejestrowano w pierwszej dekadzie września, ale bywały i takie dni, kiedy liczba Wolfa osiągała wyższe od 100 wartości, jak w końcu stycznia (liczba Wolfa 119), w połowie kwietnia (125), w drugiej połowie lipca (120) czy w drugiej połowie grudnia, kiedy obserwujemy ponowny wzrost aktywności i odnotowujemy liczbę Wolfa równą 119, podobnie jak w styczniu.