Niektóre osiągnięcia polskich astronomów w 1976 roku

Do najwybitniejszych osiągnięć astronomii nie tylko polskiej uzyskanych w ubiegłym roku należy odkrycie doc. dr Wojciecha Krzemińskiego (Warszawa), że gwiazda zmienna UU Sge jest jądrem mgławicy planetarnej Abell-63. Wstępna analiza bogatego materiału obserwacyjnego zebranego przez odkrywcę wykazała, że jest to gwiazda podwójna zaćmieniowa o okresie zmian blasku 11 godzin. Odkrycie to stanowi obserwacyjne potwierdzenie teoretycznych przewidywań prof. dr Bohdana Paczyńskiego (Warszawa), który opracował jakościowy model układu podwójnego ze wspólną otoczką. W trakcie ewolucji takiego układu dochodzi do utraty otoczki w postaci mgławicy planetarnej, przy czym jądro takiej mgławicy winno być krótkookresową gwiazdą podwójną.

W zakresie prac teoretycznych dotyczących modelowania ewolucji układów podwójnych oraz wewnętrznej budowy gwiazd odnotować warto opracowanie przez prof. dr Józefa Smaka (Warszawa) modelu gwiazdy podwójnej U Gem; dyskusję dr Janusza Ziółkowskiego (Warszawa) pochodzenia i obecnego stanu ewolucyjnego Gwiazdy Krzemińskiego oraz stworzenie modelu masywnych układów podwójnych zawierających źródła promieniowania rentgenowskiego; obliczenia modelowe prof. Paczyńskiego dotyczące ewolucji gwiazd z niestabilnym paleniem wodoru lub helu w cienkiej warstwie; a także opracowanie przez dr Annę Żytkow (Warszawa) modeli czerwonych olbrzymów i nadolbrzymów z jądrem zbudowanym z gazu neutronowego.

Dr Wojciech Dziembowski (Warszawa) wykonał pracę poświęconą białym karłom typu DA, które charakteryzują się zmianami blasku opisywanymi jako zjawisko wielookresowe, z typowymi okresami rzędu 3–15 minut. Za pomocą obliczeń numerycznych pokazał, że w odpowiednim przedziale temperatur działa mechanizm wzbudzania pulsacji nieradialnych związany z występowaniem warstwy częściowej jonizacji helu, który może tłumaczyć obserwowane zmiany blasku.

W wyniku analizy bogatego materiału obserwacyjnego dotyczącego widm dużej i średniej dyspersji gwiazd nadolbrzymów klas F i G zebranego w latach 1969–1970 i 1975 w Kanadzie, dr Jan Smoliński (Toruń) ustalił, że niektóre nadolbrzymy wykazują sporadyczne lub cykliczne zmiany widmowe polegające na rozszczepieniu niektórych linii oraz pojawianiu się składników emisyjnych w liniach wodoru, a także linii zabronionych. Zmiany te zostały zinterpretowane wyrzutem materii z gwiazd spowodowanym prawdopodobnie obecnością towarzysza. Dr Smoliński odkrył ponadto promieniowanie radiowe dwóch spośród badanych nadolbrzymów. Na podstawie tych danych skonstruował przybliżony model nadolbrzyma HD 217476, który wykazywał szczególnie silne zmiany widmowe, oraz model gwiazdy ze stałym wypływem materii oraz sporadycznym wypływem wybuchowym, wyznaczając prędkości wypływu i wyrzutu materii oraz parametry fizyczne otoczek.

Analiza widm 20 gwiazd w dużej dyspersji potwierdziła odkrycie doc. dr Roberta Głębockiego (Gdańsk) i doc. dr Antoniego Stawikowskie­go (Toruń) silnej korelacji pomiędzy potencjałem wzbudzenia danej linii widmowej i prędkością radialną wynikającą z obserwowania długości fali tej linii. Zastosowanie opisu modelowego pozwoliło doc. Stawikowskiemu na wyciągnięcie wniosków na temat ilościowego opisu niejednorodności temperaturowych w atmosferach gwiazd. Interpretując przesunięcie linii ruchami konwekcyjnymi materii oszacował on różnice temperatur pomiędzy kolumnami gazu idącymi ku górze i w dół, przyjmując określone wartości na ułamek powierzchni gwiazdy objęte ruchem ku górze. Okazuje się, że gwiazdy gorętsze wykazują większe różnice temperatur niż chłodniejsze.

W celu przeprowadzenia analizy przestrzennego rozkładu pierwiastków w Galaktyce mgr Andrzej Strobel (Toruń) zestawił katalog danych o składzie chemicznym gwiazd obejmujący przeszło 1000 obiektów zbadanych metodami analizy widmowej lub wielobarwnej fotometrii.

Wszystkie dotychczas wymienione prace miały charakter jedynie znawczy. Do prac o charakterze również utylitarnym zaliczyć można badania aktywności Słońca i jego wpływu na stan jonosfery ziemskiej. Szczególnie interesującym osiągnięciem w tym zakresie było odkrycie przewidywanych teoretycznych fal elektrostatycznych Bernsteina wzbudzanych w naturalny sposób w plazmie jonosferycznej, co stanowi dotychczas najwartościowszy rezultat polskiego eksperymentu na satelicie Interkosmos-Kopernik 500, którego autorem był dr Jan Hanasz (Toruń). Przeprowadzona przez dr Zbigniewa Kordylewskiego (Wrocław) ze współpracownikami analiza widm rentgenowskich Słońca uzyskanych z satelitów Interkosmos 4 i 7 oraz rakiety Wertykał 1, wykazała szereg osobliwości nie znajdujących wytłumaczenia w ramach istniejących modeli promieniujących obszarów aktywnych na Słońcu.

Omówione prace wykonane były w ramach międzyresortowego problemu badań podstawowych „Galaktyki, gwiazdy, Układ Słoneczny”. Należy podkreślić, że większość wyników, szczególnie obserwacyjnych i pomiarowych, była możliwa do uzyskania dzięki zakrojonej na szeroką skalę współpracy międzynarodowej przy realizacji prac.