Stulecie Obserwatorium Astronomicznego w Hurbanowie na Słowacji

W połowie grudnia 1971 roku w Komarnie w Czechosłowacji odbyły się uroczystości setnej rocznicy założenia Obserwatorium Astronomicznego w Hurbanowie. Obecnie Obserwatorium to jest centralnym ośrodkiem miłośniczego ruchu astronomicznego Słowacji. Do wzięcia udziału w jubileuszowych uroczystościach zostali więc zaproszeni również przedstawiciele polskich miłośników astronomii: prezes Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii i dyrektor Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego w Chorzowie — doc. dr Józef Sałabun, zastępca dyrektora Planetarium — dr Maria Pańków oraz autor niniejszej notatki. Spośród gości zagranicznych — oprócz Polaków — uczestniczyli w nich także — i to licznie — przedstawiciele Węgier. Jest to zrozumiałe nie tylko dlatego, że i Hurbanowo, i Komarno są w ogromnej większości zamieszkiwane przez węgierską mniejszość narodową w Słowacji, ale przede wszystkim z uwagi na osobę założyciela Obserwatorium dr Mikołaja Konkoly-Thege, węgierskiego ziemianina, wybitnego miłośnika astronomii.

Po założeniu w 1871 roku na terenie swych posiadłości obserwatorium astronomicznego, dr Konkoly-Thege wykonywał spektroskopowe obserwacje jasnych komet, fotografował plamy słoneczne, zajmował się służbą czasu prowadząc obserwacje kołem południkowym. W początkowym okresie istnienia głównym instrumentem obserwatorium był 254 mm refraktor o ogniskowej 425 cm, który obecnie znajduje się w Budapeszcie. Największym osiągnięciem Obserwatorium Astronomicznego w Hurbanowie przed pierwszą wojną światową było wykonanie fotometrycznego katalogu gwiazd jaśniejszych od 7.^m6 o deklinacjach od -4° do +15°.

W 1928 roku wyposażenie Obserwatorium wzbogacone zostało o 60 cm reflektor Zeissa, który obecnie zainstalowany jest w Obserwatorium Astronomicznym na Skalnate Pleso w Tatrach. Druga wojna światowa przerwała działalność Obserwatorium w Hurbanowie. I dopiero w 1962 roku w pomieszczeniach dawnego obserwatorium utworzono ludową dostrzegalnię astronomiczną. Dzięki energii jej dyrektora Władysława Valacha wkrótce dostrzegalnia przekształciła się w Centralne Słowackie Obserwatorium Astronomiczne stając się głównym ośrodkiem miłośniczego ruchu astronomicznego na Słowacji.

Obecne wyposażenie Obserwatorium stanowią: 40 cm refraktor w układzie Cassegraina oraz dwa małe refraktory o średnicach obiektywu 12 i 15 cm. Główne kierunki prowadzonych obecnie — siłami amatorów — prac to obserwacje zakryć gwiazd przez Księżyc, obserwacje rozbłysków chromosferycznych na Słońcu oraz uczestnictwo w programie fotograficznych obserwacji meteorów.1 Obserwatorium prowadzi również, na szeroką skalę, akcję upowszechniania wiedzy astronomicznej. Od dwóch lat wydaje popularno-naukowy dwumiesięcznik Kosmos.