Przejście Ziemi na tle tarczy Słońca

To ciekawe i niecodzienne zjawisko będzie mogło być obserwowane w bieżącym roku w noc świętojańską (24 czerwca) i powtórzy się dopiero w noc wigilijną 23 grudnia 1977 roku.

Do niedawna określenie „przejście planety przed tarczą Słońca” odnosiło się wyłącznie do tzw. planet „wewnętrznych” czyli Merkurego i Wenus, które przy sprzyjających okolicznościach w czasie dolnych koniunkcji mogą być obserwowane z Ziemi na tle tarczy słonecznej. Dzięki lotom kosmicznym statków załogowych i bezzałogowych pojęcie to można rozszerzyć także na inne planety, w szczególności na Ziemię. Jak wiadomo, obserwacje przejść mają duże znaczenie m. in. dla dokładnego wyznaczenia paralaksy Słońca, jednak zdarzają się dość rzadko. Ostatnie przejście Merkurego miało miejsce w dniu 9 maja 1970 roku (było obserwowane także w Polsce), następne przypada w dniu 9 listopada 1973 roku, przeciętnie jednak raz na osiem lat. Jeszcze rzadziej przypadają przejścia Wenus: ostatnie było w r. 1882 a najbliższe — w r. 2004 i 2012. Nic więc dziwnego, że astronomowie przywiązują dużą wagę do obserwacji z innych planet.

W związku z tegorocznym startem amerykańskiego pojazdu międzyplanetarnego na planetę Jowisz astronom belgijski Jean Meeus opracował efemerydę przejść Ziemi przed tarczą Słońca, widzialnych z tej odległej planety (L'Astronomie, 1972, nr 1).

Jowisz krąży wokół Słońca w płaszczyźnie nachylonej do ekliptyki o 1°18',3, dokonując jednego obiegu w ciągu 11,862 lat. Długości ekliptyczne węzłów jego orbity wynoszą 100° (wstępujący) i 280° (zstępujący), a Ziemia mija je odpowiednio 1 stycznia i 2 lipca. Na podstawie tych danych można ustalić, że Ziemia może być obserwowana na tle Słońca w przybliżeniu co 6 lat, na przemian — raz w pobliżu wstępującego, raz w pobliżu zstępującego węzła. Warunki obserwacji wprawdzie zmieniają się, jednak co 83 lata przejścia przebiegają w niemal identycznych warunkach (np. w latach 1806, 1889, 1972, 2055).

Najbliższa opozycja Jowisza (dla obserwatora na Ziemi), czyli dolna koniunkcja Ziemi ze Słońcem dla obserwatora na Jowiszu, nastąpi właśnie w dniu 24 czerwca br., kiedy Jowisz będzie w pobliżu węzła zstępującego (przejście przez węzeł w dniu 14 września), a następnie — w pobliżu węzła wstępującego — dopiero za pięć lat.

W załączonej tabeli podajemy — za Meeusem — daty omawianych zjawisk z uwidocznieniem cyklu 83-letniego.

Tabela 1

Daty przejść Ziemi na tle tarczy Słońca obserwowanych z Jowisza
Jowisz w pobliżu węzła zstępującego	Jowisz w pobliżu węzła wstępującego
1889 czerwiec 24 1901 czerwiec 30 1913 lipiec 5 1925 lipiec 10 .......................... 1972 czerwiec 24 1984 czerwiec 29 1996 lipiec 4 2008 lipiec 9	1894 grudzień 23 1906 grudzień 28 1919 styczeń 2 1931 styczeń 6 .......................... 1977 grudzień 23 1989 grudzień 27 2002 styczeń 1 2026 styczeń 10

Przejście Ziemi przed tarczą Słońca będzie trwać 8 godzin. Średnica tarczy Słońca oglądana z Jowisza wynosi 6' (ściślej: 366''), a więc 5 razy mniej niż z Ziemi, natomiast średnica tarczy Ziemi wyniesie zaledwie 4''.