Całkowite zaćmienie Księżyca 24 marca 1978 r.

Po kilku latach przerwy będzie można w Polsce obserwować dwa całkowite zaćmienia Księżyca. Pierwsze z nich nastąpi 24 marca a drugie 16 września 1978 roku. Zaćmienie marcowe będzie w Polsce widoczne w niezbyt dogodnych warunkach.

Koniec zaćmienia całkowitego przypadnie bowiem około wschodu Księżyca. Dlatego też dobrze widoczny będzie jedynie koniec zjawiska — wyjście Księżyca z cienia.

W tab. 1 podano efemerydę zjawiska wg [1] oraz wschody Księżyca i zachody Słońca dla kilku miast w Polsce.

Jak widać z tych danych jedynie obserwatorzy we wschodniej części kraju mogą liczyć na dostrzeżenie całkowicie zaćmionej tarczy Księżyca, zaraz po jego wschodzie.

Czas widoczności fazy całkowitości wyniesie jednak w najlepszym przypadku około 20 minut.

Zmierzch cywilny ok. 40 minut po zach. Słońca.

Zmierzch astronomiczny w centralnej Polsce ok. 20^h,0.

Dodatkowym utrudnieniem obok bardzo niskiego położenia Księżyca nad horyzontem będzie fakt, że wschód naszego satelity zbiegnie się z zachodem Słońca (równonoc wiosenna!).

W związku z tym niebo będzie jeszcze dość jasne. Praktycznie więc uda się zaobserwować Księżyc chyba dopiero z chwilą rozpoczęcia wychodzenia z cienia, czyli krótko po 18^h.

Azymut Księżyca wyniesie wówczas około — 90° (a to z powodu deklinacji Księżyca bliskiej zeru).

Innymi słowy trzeba poszukiwać Księżyca nad wschodnim punktem horyzontu (dokładniej nieco w górę i na prawo od tego punktu). Obserwatorzy, posiadający paralaktyczny montaż lunet będą mieli ułatwione zadanie. Należy wziąć pod uwagę, że w momencie wschodu Księżyca kąt godzinny wyniesie około — 6^h a później będzie się stopniowo zmniejszał. Z pewnym przybliżeniem można przyjąć, że deklinacja widoma Księżyca wyniesie wtedy –1°.

Podczas wychodzenia Księżyca z cienia, warunki obserwacji będą się poprawiać z każdą chwilą. Księżyc wzniesie się nad horyzont, a niebo przybierze ciemniejszą barwę. W tym okresie zaistnieją warunki do przeprowadzenia ciekawych obserwacji.

Należy mianowicie, obserwując przesuwanie się brzegu cienia na tarczy Księżyca, notować momenty ukazywania się charakterystycznych obiektów, głównie kraterów i jasnych plamek.

Najbardziej polecanym sposobem ustalenia momentów wyjść obiektów z cienia jest obliczenie ich ze wzoru:

gdzie:

Rys. 1: Przejście Księżyca przez cień i półcień Ziemi. E — pozycja Księżyca podczas jego wschodu na wsch. krańcu Polski. W — j. w., lecz na krańcu zach.

Rys. 2: Widok zaćmienia okiem nieuzbrojonym w odstępach 10-minutowych w czasie środkowo-europejskim (c.s.e.) zimowym.

Obserwacje tego rodzaju umożliwiają wyznaczenie rozmiarów cienia Ziemi i porównanie ich z rozmiarami, wynikającymi z obliczeń teoretycznych. Porównanie to daje pewne informacje o przejrzystości atmosfery Ziemi.

Wpływ atmosfery Ziemi na rozmiary cienia jest wyraźny. Cień ma bowiem przez to średnicę większą o około 2%. Bliższe informacje na temat obserwacji zaćmień Księżyca są zawarte m. in. w [2] i [3].

Na rys. 3 pokazano przebieg izochron zaćmienia częściowego, co powinno ułatwić obserwację zjawiska. Wygląd tarczy Księżyca uwzględnia librację w długości selenograficznej równą –5° (libracja w szerokości jest dla zaćmień bliska zeru).

Na zakończenie warto dodać, że ostatnie dwa zaćmienia całkowite w Polsce, 29 listopada 1974 r. i 18/19 listopada 1975 r. były niewidoczne z powodu złej pogody (to drugie było widoczne jedynie w niektórych rejonach Polski płd.).

Rys. 3: Przebieg izochron wyjścia Księżyca z cienia. Oznaczenia kraterów: Ar — Archimedes, As — Arystarch, Bi — Billy, Bu — Bullialdus, Cm — Campanus, Co — Copernicus, Er — Eratosthenes, Fr — Fracastor, Gc — Goclenius, Gr — Grimaldi, Gs — Gassendi, Kp — Kepler, La — Langrenus, Mn — Manilius, Pc — Piccolomini, Pi — Pitatus, Pl — Plato, Pn — Plinius, Pr — Proclus, Py — Pytheas, Po — Posidonius, Ti — Timocharis, Ty — Tycho, Vi — Vitruvius.

Ostatnie dobrze widoczne zaćmienie całkowite wystąpiło 6 sierpnia 1971 r.

Nieczęsto też zdarza się okazja obserwowania dwóch zaćmień całkowitych w ciągu roku kalendarzowego.

Ostatnio zdarzyło się to w Polsce w r. 1964, a nastąpi dopiero (oprócz tego roku) w 1985 roku.

• [1] Astronomiczeskij Eżegodnik SSSR na 1978 god, Leningrad 1976.
• [2] A. Marks: Księżyc, PWN, Warszawa 1970.
• [3] Urania, 1963, nr 718: Poradnik obserwatora.

Od redakcji: Wyniki obserwacji prosimy przysyłać na adres Autora powyższego artykuły w celu zbiorczego opracowania: Mgr inż. Marek Zawilski, ul. Wojska Polskiego 72 a m.4, 91-809 Łódź.