W cytowanym numerze szóstym miesięcznika PAN ukazała się praca prof. Tadeusza Cieślaka charakteryzująca w sposób syntetyczny działalność towarzystw naukowych pozostających pod opieką PAN. Opracowanie to, dające z natury rzeczy skrótowy przegląd aktualnej działalności specjalistycznych towarzystw naukowych PAN, z uwagi na liczne odniesienia i oceny działalności Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, powinno szczególnie zainteresować członków Towarzystwa jak też jego licznych sympatyków czy prenumeratorów mies. PTMA „Urania”. Trudno w krótkiej informacji na użytek naszych czytelników pokusić się o pełne i dogłębne zrecenzowanie niepodważalnej wartości opublikowanej pracy na użytek współczesnych jak i potomnych. Stanowi bowiem ona bogate i udokumentowane źródło do historii społecznego ruchu naukowego w Polsce.

Zainteresowanym tym ruchem warto podać wyrywkowe dane z pracy prof. Tadeusza Cieślaka. Otóż według danych zaewidencjonowanych w redakcji Słownika polskich towarzystw naukowych, przygotowywanego przez Bibliotekę PAN, do specjalistycznych towarzystw naukowych zaliczono 141 organizacji. Największą grupę stanowią naukowe tow. medyczne — 47 towarzystw. Na drugim miejscu znajduje się grupa związana z naukami społecznymi — 35 towarzystw. Kolejne miejsca zajmują: stow. naukowo-techniczne — 21, tow. nauk biologicznych — 13, nauk matematyczno-fizycznych, chemicznych, geologicznych oraz geograficznych — 12, nauk technicznych — 5, nauk rolniczych i leśnych — 4 oraz 4 towarzystwa określane jako interdyscyplinarne. Pod względem zakresu i naukowego kierunku działalności, jak też uprawnień statutowych towarzystwa te są bardzo zróżnicowane, a ich społeczny charakter uniemożliwia przyjęcie sztywnego kryterium i jednoznacznego zakwalifikowania na listę towarzystw naukowych specjalistycznych. Różnorodność ta ma swoje wady i zalety a przede wszystkim tą, że pozostawia społecznemu ruchowi względną swobodę działania nie formalizując zbytnio jego poczynań o ile mieszczą się one w przepisach prawa i odpowiadają socjalistycznemu porządkowi rzeczy. Czytelników zainteresować może liczebność specjalistycznych towarzystw naukowych działających aktualnie w Polsce. Przyjmując kryterium bezpośredniego członkostwa fizycznego Autor m. in. przytacza liczbowe dane: Stow. Inżynierów i Techników Mechaników 53.353 członków, Tow. Ekonomiczne 53.000 członków, Stow. Inżynierów i Techników Komunikacji 21.184 członków, Tow. Lekarskie 19.264 członków, Stow. Geodetów Polskich 11.220 członków itd. Najczęściej jednak towarzystwa zrzeszają od kilkuset do dwóch tysięcy członków. Liczbą poniżej stu członków legitymuje się tylko Poznańskie Towarzystwo Pedagogiczne i nowopowstałe Towarzystwo Gerontologiczne.

W odniesieniu do Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii w pracy Autora znalazły się następujące uwagi, oceny i stwierdzenia warte przytoczenia a szczególnie cenne dla naszego miłośniczego ruchu. Np. na str. 80 Autor oceniając prace naukowe towarzystw m. in. stwierdza: „…Główne uzasadnienie to, jak często przy innych pracach naukowych towarzystw: wypełnianie luki, ożywianie regionów pozbawionych odpowiednich instytucji naukowych tego typu i podejmowanie ważnych tematów, które inaczej nie znalazłyby się w grupie podjętych do opracowania. Jeszcze inaczej kształtuje się stosunek do prac naukowo-badawczych Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Przewiduje ono (i od lat prowadzi) szeroką działalność obserwacyjną nieba ze strony członków kół oraz ich doszkalanie do prowadzenia takich obserwacji.”

W zakresie szeroko pojętej popularyzacji na str. 81 Autor podaje: „…Do działalności popularyzacyjnej należą niektóre wystawy sprzętu i pomocy naukowych, jak np. organizowane przez Towarzystwo Miłośników Astronomii”.

Omawiając działalność wydawniczą towarzystw Autor stwierdza m. in. na przykładzie czasopisma „Poznaj Świat” i „Uranii”: „Niektóre towarzystwa specjalistyczne wydają czasopisma popularyzacyjne. Najciekawszą wśród nich pozycją jest zapewne magazyn geograficzny pod nazwą „Poznaj Świat”; najatrakcyjniejszą także z punktu widzenia organizacyjno-finansowego…”". Nakład 110 tys. egz. „Zbliżoną pozycję ma organ popularnonaukowy Towarzystwa Miłośników Astronomii „Urania” choć bez tych efektów finansowych…”. Nakład 3.400 egz. „To ostatnie towarzystwo (Miłośników Astronomii) może powołać się na nie spotykany w historii nauki okres masowej popularyzacji i szczególnych jej form w czasie obchodów pięćsetnej rocznicy urodzin Kopernika. W tym okresie podjęło inicjatywę budowy ludowych obserwatoriów astronomicznych i planetariów, zorganizowało odczyty i pokazy nieba dla setek tysięcy słuchaczy, przez „Samopomoc Chłopską” sięgnęło na teren wiejski, zorganizowano masowe akcje harcerskie, tzw. Operacja 1001 Frombork, rozprowadziło masę broszur, map nieba, informatorów”. I na tym cytacie wypada zamknąć informację co Autor na temat PTMA w mies. „Nauka Polska” napisał — radzimy przeczytać.