Nakładem Państwowego Przedsiębiorstwa Wydawnictw Kartogra­ficznych ukazała się w sprzedaży w styczniu br. ścienna mapa Księżyca w postaci dwóch półkul (strona widoczna i niewidoczna) o średnicy 869 mm na planszy o wymiarach 2,5 m × 1 m. Mapę opracował członek PTMA, autor pierwszej w języku polskim monografii o Księżycu („Księżyc”, PWN, Warszawa 1970) — dr inż. Andrzej Marks. Nakład 6210, cena 130.- zł.

Mapa zasługuje na szczególną uwagę miłośników astronomii i selenonautyki. Na planszy podano tabelę, zawierającą kompletny wykaz eksperymentów selenonautycznych do Łuny 18 (2 września 1971 r.) włącznie, z zaznaczeniem na mapie miejsc lądowania.

Mapa wykonana jest w odwzorowaniu ortograficznym, tzn. w rzucie prostokątnym na płaszczyznę prostopadłą do linii łączącej środki Księżyca i Ziemi — tak, jakbyśmy otrzymali na kliszy fotograficznej ziemskiej kamery — w skali 1 : 4 000 000, tzn. 1 cm na mapie odpowiada odległości 40 km na powierzchni Księżyca w sąsiedztwie środka tarczy. Wadą tego odwzorowania jest zniekształcenie na brzegach tarczy, spowodowane skrótami perspektywicznymi, co uwidacznia się już na pierwszy rzut oka zagęszczeniem linii południków przy wschodnim i zachodnim brzegu obu półkul, toteż na mapach półkul Ziemi stosuje się zwykle inne odwzorowania, wyrównujące zniekształcenia. Zaletą natomiast zastosowanego odwzorowania jest to, że Księżyc na mapie wygląda tak, jak go widzimy z Ziemi. Nie jest to zatem mapa przeznaczona dla selenonautów, lecz dla obserwatorów ziemskich. W ten sam sposób przedstawiono również „odwrotną” stronę Księżyca: tak wyglądałby Księżyc w oczach obserwatora (lub na kliszy fotograficznej) znajdującego się w znacznej odległości z drugiej jego strony.

Porównując obie strony Księżyca stwierdzamy, że &mdash ogólnie biorąc — ukształtowanie „odwrotnej” strony jest zupełnie inne niż widocznej z Ziemi: brak tych olbrzymich powierzchni, zwanych morzami. Natomiast rzeźba poszczególnych obiektów (kraterów) jest bardzo podobna. Porównując mapy obu półkul należy jednak mieć na uwadze fakt, że obie te mapy sporządzone zostały na podstawie odmiennych materiałów.

Podstawowym materiałem dla sporządzenia mapy „widocznej” strony są zdjęcia wykonane kamerami ziemskimi, odpowiadające rzutowi ortograficznemu. Natomiast mapa „odwrotnej” strony sporządzona jest ha podstawie wyłącznie zdjęć kamerami statków kosmicznych, wykonanych w różnych warunkach oświetlenia, z różnych wysokości i pod różnymi kątami do powierzchni, różnymi kamerami.

Już przy sporządzaniu mapy „naszej” strony Księżyca napotykamy na pewne trudności: Księżyc nie jest formacją płaską — jak go przedstawia mapa — lecz kulą, której poszczególne części są oświetlone promieniami Słońca pod różnym kątem. W pobliżu terminatora cienie są wydłużone, w miejscu gdzie Słońce jest w zenicie — cieni brak. Mapa tym się różni głównie od fotografii, że cienie są zunifikowane do jednej wysokości Słońca nad horyzontem księżycowym dla całej półkuli, czego nigdy nie widzimy z Ziemi. Dużym ułatwieniem dla przypadku „widocznej” półkuli są liczne zdjęcia w różnych porach „dnia księżycowego”, które umożliwiają skonfrontowanie mapy z rzeczywistością — analogiczne postępowanie z drugą stroną nie jest jeszcze obecnie możliwe.

Autor napotkał zatem na trudności niemal nie do pokonania. Należało więc nanieść na mapę znane jedynie z fotografii obiekty na siatkę ortograficzną południków i równoleżników i wykonać odręcznie cieniowanie, upodobniając je do strony „widocznej”. Rozporządzamy na szczęście tak olbrzymią liczbą zdjęć Księżyca (obu stron), że większych błędów da się uniknąć. Jeżeli chodzi o rozmieszczenie poszczególnych obiektów, to pewną pomoc mogą okazać również publikowane już mapy w źródłach radzieckich i mapy NASA. Zauważyć jednak należy, że dwie mapy NASA (Lunar Farside Chart LFC-2 z roku 1967 i Lunar Chart LPC-1 z roku 1970) różnią się między sobą w lokalizacji niektórych szczegółów na „odwrotnej” stronie Księżyca.

Przy porównywaniu obu stron naszego satelity należy jeszcze dodatkowo wziąć pod uwagę, że ogólne zabarwienie powierzchni półkul może się różnić bardziej, niż to przedstawia mapa, ponieważ dotąd nie ustalono jeszcze różnic albedo obu stron Księżyca. Dotyczy to w szczególności dna „mórz” i kraterów. Autor posłużył się niewątpliwie zdjęciami, wykonanymi na obu półkulach tymi samymi kamerami, jednak nie mógł uniknąć odręcznego retuszu, aby uzyskać w wyniku końcowym możliwie jednolity wygląd — przynajmniej pod względem kartograficznym — szczegółów na obu półkulach Księżyca. W każdym razie mapa PPWK daje dość prawdopodobny wygląd niewidocznej, a tak interesującej każdego miłośnika astronomii „odwrotnej” strony najbliższego towarzysza Ziemi.

Na mapie naniesiono czerwonym drukiem nazwy obiektów zgodnie z ustaleniami ostatniego, XIV Kongresu Międzynarodowej Unii Astronomicznej, jednak z pewnymi — dokonanymi celowo — odstępstwami: dla niektórych obiektów zastosowano nazewnictwo polskie, podając przyjęte „międzynarodowo” łacińskie w nawiasie. Mamy więc Morze Chmur (Mare Nubium), Bagno Zgnilizny (Palus Putredinis), Kopernik (Copernicus), ale mamy także wyłącznie polskie: Szczelina Hyginus, Bruzda Oppolzer itp. Ponieważ w naszym nazewnictwie księżycowym brak jakichś obowiązujących zasad lub nawet tradycji, trudno byłoby zgłaszać uzasadnione zastrzeżenia co do wyboru nazewnictwa na mapie PPWK. Gorzej jest, że zauważyłem dwa potknięcia (może być ich więcej): Glazenap zamiast Glasenap i Spenzer Jones zamiast Spencer Jones.

Celem niniejszego nie jest bynajmniej recenzja mapy, lecz po prostu zachęta dla Czytelników „Uranii” by zaopatrzyli się w nią póki jest do nabycia. Powinna się znaleźć w każdym Oddziale PTMA, w prywatnych zbiorach miłośników astronomii, a szczególnie w każdej szkole. Mapa stanowi bardzo cenną pomoc w nauczaniu astronomii — zwłaszcza wtedy, gdy szkoła dysponuje lunetą, pozwalającą na konfrontację mapy z rzeczywistością. Cenną pomoc stanowi również dla interesujących się lotami załogowymi lub bezzałogowymi na Księżyc.