XV Zjazd Polskiego Towarzystwa Astronomicznego

Kronikarski obowiązek relacji z ostatniego zjazdu referatowego Polskiego Towarzystwa Astronomicznego jest okazją do przyjrzenia się, przynajmniej w najogólniejszych zarysach, aktualnej tematyce badań polskich astronomów. Rzucająca się w oczy, wśród prezentowanych na zjeździe komunikatów, wyraźna przewaga prac teoretycznych nad obserwacyjnymi jest oczywistą konsekwencją skromnego wyposażenia instrumentalnego naszych obserwatoriów.

Prace obserwacyjne dotyczyły takich zagadnień jak:

• badanie struktury i składu chemicznego atmosfer podkarłów w oparciu o widma średniej dyspersji (B. Grabowski, J. Smak);
• fotometria i spektrofotometria gwiazdy węglowej HD 59643 przed i po jej pojaśnieniu w ultrafiolecie oraz pojawieniu się emisyjnych linii wodorowych (J. Krempeć, S. Krawczyk);
• porównanie radiopromieniowania Słońca w pasmach 810 MHz i 430 MHz w okresie przed i po maksimum XX-go cyklu aktywności (A. Michalec);
• wyznaczenie rozmiarów radiowej korony słonecznej i jej gradientu gęstości elektronowej z obserwacji zakrycia radioźródła Taurus A w latach 1970–1971 (B. Krygier);
• wyznaczenie i zbadanie własności widm radiowych 70 bardzo słabych radioźródeł (J. Masłowski na podstawie obserwacji prowadzonych w Narodowym Obserwatorium Radioastronomicznym w Green Bank w USA);
• na podstawie analizy widm komety 1963 III (Alcock) wyznaczenie stosunku zawartości pyłu do gazu przed i po wybuchu komety oraz gęstości pyłu i gazu oraz rozkładu gęstości tych składników w głowie komety (S. Grudzieńska);
• systematyczne porównywanie zegarów między Borowcem i Poczdamem za pośrednictwem nadajnika telewizyjnego przy dokładności 1 milisekundy (I. Domiński).

Wyraźną grupę prac stanowią obliczenia modelowe na elektronicznych maszynach cyfrowych. Wykonano je m. in. dla następujących zagadnień:

• ewolucja gwiazd złożonych ze: zdegenerowanego jądra węglowo-tlenowego, dwuwarstwowych źródeł energii: warstwy palącej hel i warstwy palącej wodór, oraz bagatej w wodór otoczki; w trakcie tej ewolucji modele przechodzą przez obszar diagramu Hertzsprunga - Russella zajęty przez jądra mgławic planetarnych (B. Paczyński);
• stacjonarny wypływ materii ze sferycznie symetrycznych otoczek gwiazdowych gwiazd o masie równej masie Słońca i jasnościach przewyższających około 10⁴ razy jasność Słońca (A. Żytkow);
• ewolucja gwiazd o masach dziesięciokrotnie przewyższających masę Słońca i palących hel w centrum (M. Kozłowski);
• niesferyczny model wiatru słonecznego z polem magnetycznym (M. Sroczyńska);
• nieradialne drgania niskiej częstotliwości w wietrze słonecznym o znacznym przewodnictwie cieplnym (S. Grzędzielski).

Wykorzystanie elektronicznej techniki obliczeniowej w zagadnieniach orbitalnych postawiło przed astronomami wiele zupełnie npwych problemów. Świetnym przykładem może być automatyzacja selekcji i ujednorodnienia materiału obserwacyjnego przy poprawianiu orbit komet (M. Bielicki, G. Sitarski). Mówiąc o kometach warto wspomnieć o nowej definicji rodzin ewolucyjnych komet opartej na badaniu wpływu perturbacji planet na orbity komet podczas ich wzajemnych zbliżeń (M. Bielicki). Wyniki tych badań przemawiają za hipotezą powstawania komet wewnątrz układu słonecznego bez udziału planet lub ich satelitów.

Przechodząc od zagadnień dotyczących układu słonecznego do problemów związanych z najdalszymi obiektami wszechświata wspomnijmy o:

• pozytywnych wynikach statystycznych poszukiwań materii międzygalaktycznej (T. Kwast);
• wykazaniu, że przeważającym ruchem galaktyk w gromadzie w Warkoczu Bereniki jest ruch skierowany ku środkowi gromady (kontrakcja) o prędkości niezależnej od odległości galaktyk od środka gromady (W. Zonn);
• wykonaniu, na podstawie materiału obserwacyjnego uzyskanego za pomocą 125 cm teleskopu szmitowskiego obserwatorium palomarskiego, katalogu i atlasu położeń kilkunastu tysięcy galaktyk na obszarze 6°×6° w pobliżu północnego bieguna galaktycznego, który nazwano Polem Jagiellońskim (B. Baranowski, Z. Dworak, P. Flin, K. Rudnicki, A. Sendrakowski).

Kilka spośród czysto teoretycznych prac przedstawionych na ostatnim zjeździe PTA dotyczyło teorii względności Einsteina i jej powiązań z kosmologią (B. Kuchowicz, E. Skarżyński).

XV Zjazd Polskiego Towarzystwa Astronomicznego odbył się w dniach od 6 do 9 września 1971 roku w Poznaniu. Jego organizatorem i gospodarzem było Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu A. Mickiewicza. Zgodnie z tradycją Zjazd połączony był z Walnym Zebraniem Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, które obradowało 8 września w Kórniku. Poprzedziło je zwiedzanie osiemnastowiecznego pałacu i słynnego skupiska starych dębów w Rogalinie oraz szesnastowiecznego zamku kórnickiego z ciekawym muzeum i biblioteką Polskiej Akademii Nauk.

Dyskusja na Walnym Zebraniu PTA koncentrowała się głównie wokół spraw związanych ze zbliżającą się rocznicą kopernikowską. Była wyrazem zaniepokojenia i obaw astronomów z powodu zarówno powolności przygotowań do nadzwyczajnego kongresu Międzynarodowej Unii Astronomicznej, który ma się odbyć w Polsce w 1973 roku, jak też skreślenia z budżetu lub odłożenia realizacji inwestycji astronomicznych zaplanowanych w związku z 500-ą rocznicą urodzin Kopernika.

Walne Zebranie PTA uchwaliło nowy statut Towarzystwa oraz regulaminy władz (walnego zebrania, zarządu głównego, komisji rewizyjnej i sądu koleżeńskiego). Dokonało także wyboru nowych władz Towarzystwa na najbliższe dwa lata. Prezesem wybrano ponownie prof. dr Włodzimierza Zonna. Wiceprezesem został dr Jan Mietelski, sekretarzem — prof. dr Józef Smak, skarbnikiem — doc. dr Konrad Rudnicki, członkiem zarządu — doc. dr Andrzej Woszczyk oraz zastępcami członków zarządu — doc. dr Michał Heller i dr Antoni Stawikowski. W skład Komisji Rewizyjnej weszli: doc. dr Maciej Bielicki, prof. dr Wiesław Opalski i doc dr Grzegorz Sitarski. Przewodniczącą Sądu Koleżeńskiego wybrano prof. dr Wilhelminę Iwanowską, a wiceprzewodniczącą — mgr Aleksandrę Latko-Przegendza. Członkami Sądu Koleżeńskiego zostali: prof. dr Antoni Opolski, prof. dr Stefan Piotrowski i dr Kazimierz Stępień.