Dzięki radioastronomii i obserwatoriom satelitarnym sporządzone zostały mapy nieba w prawie całym zakresie widma fal elektromagnetycznych — od promieni gamma do fal radiowych. Wyjątek stanowi zakres dalekiego ultrafioletu (EUV — ang. extreme ultraviolet) o długości fal 10–100 nm. Jeszcze 10 lat temu sądzono, że obserwacje w EUV nie są interesujące. Promieniowanie to jest pochłaniane nie tylko przez atmosferę Ziemi, ale również przez międzygwiazdowe obłoki gazowe. Punktem zwrotnym było zarejestrowanie kilku źródeł EUV przez pierwszy teleskop pracujący w tym zakresie widma w czasie misji ASTP (Apollo-Soyuz Test Project, 1975 r.). Okazało się, że obłoki gazu międzygwiazdowego nie tworzą tak jednolitej i gęstej zasłony, aby uniemożliwić obserwacje w EUV.
Poza obiektami z Układu Słonecznego (Słońce, Jowisz, Saturn i być może Tytan) źródłami EUV są prawdopodobnie gorące białe karły, nowe karłowate, mgławice planetarne, wybuchające zimne karły i korony pobliskich gwiazd. Liczba obecnie potwierdzonych źródeł mieści się między 10 a 20. Istnieją wątpliwości co do innych — np. w misji ASTP zarejestrowano promieniowanie w dalekim ultrafiolecie nowej karłowatej SS Cygni, lecz nie potwierdziły tego spektrometry ultrafioletowe Voyagera 1 i 2. Nie były one jednak przystosowane do rejestrowania fal krótszych od 50 nm.
| Zakres | Długość fali | Pierwsza obserwacja | Przegląd nieba |
| radiowy | 1 mm – 100 m | 1932, Jansky | 1944, Reber |
| podczerwień | 1 – 300 μm | 1800, Herschel | 1983, IRAS (satelita) |
| widzialny | 400 – 700 nm | prehistoryczna | II w. p.n.e. Hipparch |
| ultrafiolet | 100 – 400 nm | 1946, V-2 (rakieta) | 1969, OAO 2 (satelita) |
| EUV | 10 – 100 nm | 1975, ASTP (satelita) | 1988, EUVE (satelita) |
| rentgenowski | 0,01 – 10 nm | 1948, V-2 (rakieta) | 1970, UHURU (satelita) |
| gamma | < 0,01 nm | 1967, Vela (satelita) | 1988, GRO (satelita) |
NASA planuje, że w 1988 r. na pokładzie wahadłowca zostanie wyniesione na orbitę obserwatorium Extreme Ultraviolet Explorer (EUVE), które będzie posiadać 4 teleskopy. Trzy z nich, o średnicy 40 cm, będą przez 6 miesięcy prowadziły przegląd całego nieba. W ciągu następnych 6 miesięcy czwarty, o powierzchni 450 cm2, wyposażony w wysokiej klasy spektrometr, będzie dokonywał szczegółowego badania niektórych źródeł. Ze względu na oddziaływanie z materiałem zwierciadła promieniowanie EUV nie może być ogniskowane przez konwencjonalną optykę. Aluminiowe zwierciadła pokryte niklem i warstwą złota o grubości 100 nm będą miały taki kształt, by padające promienie ślizgały się po ich powierzchni, tworząc z nią kąt 5°.
Przewiduje się, że EUVE powiększy liczbę znanych źródeł dalekiego ultrafioletu do 1000. Nie jest wykluczone, że przyniesie materiał równie zaskakujący jak Uhuru (w promieniach X) i IRAS (w podczerwieni).
Wg Sky and Telescope, 1985, 69, 212
|
 |
Copyright © „Urania — Postępy Astronomii” webmaster: Marek Gołębiewski |
|