XXI Jubileuszowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.
Frombork, 20–23 września 1983 roku

Ponad stu polskich astronomów zjechało w sześćdziesiątą rocznicę powstania Polskiego Towarzystwa Astronomicznego do Fromborka, by od 20 do 23 września wziąć udział w kolejnym, już XXI Zjeździe Towarzystwa. Obrady toczyły się w Muzeum Mikołaja Kopernika dokąd zaprosił astronomów dyrektor tej placówki Tadeusz Piaskowski i trzeba przyznać, że gospodarze okazali się bardzo gościnni. Odczuwało się to na każdym kroku w naszym życiu zjazdowym na Wzgórzu Katedralnym (obrady plenarne, sesje plakatowe, nawet… bufet w Bramie Południowej) i tuż obok w kanoniach (zakwaterowanie i wyżywienie większości uczestników, wieczorek).

Otwarcie Zjazdu miało tym razem szczególnie uroczysty charakter. W imieniu Lokalnego Komitetu Organizacyjnego powitał zebranych dyr. T. Piaskowski i przedstawił krótko dzieje Muzeum. Następnie władze Fromborka przekazały astronomom na ręce prezesa PTA Jerzego Stodółkiewicza Medal Miasta Fromborka (dzięki kamerom i monitorom telewizyjnym zainstalowanym zamiast epidiaskopów na sali obrad wszyscy mogli ten medal od razu obejrzeć). Tradycyjnie podczas uroczystości otwarcia Zjazdu zabrał głos przedstawiciel Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii Andrzej Lisicki, po czym wygłosił przemówienie prezes PTA, które drukujemy w całości w tym numerze. Kulminacyjnym punktem otwarcia Zjazdu było jednak wręczenie po raz pierwszy Nagrody PTA im. Włodzimierza Zonna za popularyzację wiedzy o Wszechświecie. Nagrodę, będącą wyrazem szczególnego uznania za działalność popularyzującą astronomię, stanowi medal projektu Ewy Olszewskiej-Borys (patrz zdjęcia na okładce). Medale te będą numerowane. W hołdzie profesorowi Zonnowi medal nr 0 Zarząd Główny PTA postanowił wręczyć wdowie po Nim Elwirze Milewskiej-Zonn. Był to wzruszający moment zwłaszcza, gdy pani Elwira dziękując powiedziała: „Jestem pewna, że Mister Zonn siedzi sobie teraz na różowej chmurce, ma w jednej ręce extra-mocnego z filtrem, w drugiej kubek kawy (bardzo to lubił), łypie na nas z góry i pewnie nawet trochę puszy się przed Panem Bogiem… Nie dziękuję Wam, że ustanawiając Nagrodę pomyśleliście o Nim — jest to sprawa między wami i Nim. Ale dziękuję, że pomyśleliście o mnie”. Myślę, że większość siedzących na sali miała ściśnięte gardła, szczególnie ci, którzy dobrze pamiętają Zonnika, jego uczniowie i przyjaciele. Duch Zonna niewątpliwie zjawił się na sali.

Medal nr 1 specjalna Komisja składająca się z przedstawicieli PTA i PTMA przyznała jednogłośnie Stanisławowi Robertowi Brzostkiewiczowi z Dąbrowy Górniczej o czym Urania już donosiła. Czytelnikom Uranii nie trzeba oczywiście przedstawiać Laureata, ale warto może przytoczyć fragment werdyktu Komisji: „ Hellip;opublikował około 600 artykułów i krótszych notatek. Jest autorem kilku poczytnych książek astronomicznych dla dzieci i młodzieży — wydana w 1976 r. Czerwona planeta i w 1982 r. Przez ciernie do gwiazd — opowieść o Janie Keplerze oraz W kręgu astronomii. Ta ostatnia ma wyjątkowy charakter gdyż w bardzo przystępny i popularny sposób przedstawia nawet trudne zagadnienia współczesnej astronomii. Może być szczególnie polecana dla młodzieży i wszystkich osób interesujących się astronomią, lecz nie mających przygotowania. Na podkreślenie zasługuje forma graficzna książki i dobór ilustracji dokonany przez Autora. Artykuły i książki S. Brzostkiewicza czyta się z zainteresowaniem, napisane są lekko, pięknym, jasnym językiem i zawierają rzetelną wiedzę podaną rzeczowo i zrozumiale”. Jeszcze raz gratulujemy! Po tak miłej uroczystości uczestnicy Zjazdu poszli złożyć kwiaty pod epitafium Mikołaja Kopernika w Katedrze.

Jeśli chodzi o naukowy program Zjazdu, to w tym roku nastąpiły w nim pewne zmiany. Oczywiście jak zwykle chodziło o to, by można było przedstawić najnowsze wyniki swoich badań, a ponadto wysłuchać referatów przeglądowych, do wygłoszenia których zaprasza się najlepszych krajowych specjalistów z różnych dziedzin astronomii. Referatów przeglądowych było 9:

— Wojciech Dziembowski (Warszawa) — Wnętrze Słońca

Dyskutowano budowanie teoretycznych modeli Słońca, które obecnie są dalekie od doskonałości (np. obserwowany strumień neutrin jest około 4 razy mniejszy niż to wynika z teorii; obserwowane częstości oscylacji Słońca bardzo różnią się od wyliczonych z modeli itp.). Skrót tego referatu ukaże się w Uranii.

— Robert Głębocki (Gdańsk) — Atmosfera Słońca jako standard atmosfer gwiazdowych

Zainteresowanych tą tematyką odsyłamy do Uranii nr 10/1983.

— Barbara Kołaczek (Warszawa) — Ruch obrotowy Ziemi

Patrz artykuł w niniejszym numerze Uranii.

— Andrzej Woszczyk (Toruń) — Problemy współczesnej fizyki komet

Patrz Urania nr 6/1983.

— Mikołaj Jerzykiewicz (Wrocław) — Gwiazdy typu β Cephei

— Kazimierz Stępień (Warszawa) — Plamy na gwiazdach późnych typów widmowych

Patrz Urania nr 7/1983.

— Wilhelmina Iwanowska (Toruń) — Astronomia w latach 1973–1983 — refleksje

Skrót ukaże się w Uranii.

— Romuald Tylenda (Toruń) — Mgławice planetarne

Patrz Urania nr 10/1983.

— Marek Urbanik (Kraków) — Galaktyki spiralne — dynamika i procesy tworzenia się gwiazd

Skrót ukaże się w Uranii.

Natomiast we Fromborku prawie zniknęły tzw. referaty z prac własnych. Po prostu po raz pierwszy zorganizowano sesje plakatowe, to znaczy autorzy przygotowywali według własnego uznania coś w rodzaju gazetki ściennej o swojej pracy. Takie plakaty wisiały w salach Muzeum przez cały czas trwania Zjazdu. Zainteresowani mogli spokojnie zaznajomić się ze wszystkimi zgłoszonymi pracami (co było niemożliwe, gdy referaty wygłaszano, a obrady odbywały się równolegle w kilku sesjach) i podyskutować kameralnie z autorem (autorzy mieli obowiązek dyżurować przy swoim plakacie w wyznaczonych terminach). Jeśli ktoś chciał oprócz tego wysłuchać czyjegoś referatu (lub wygłosić własny), zgłaszał to do specjalnej komisji i według ilości zgłoszeń decydowano jakie referaty będą wygłaszane. W sumie było 46 plakatów, 3 plakatowe sesje (dyżury autorów) oraz 9 referatów wygłoszonych w 2 sesjach dodatkowych. Wydaje się, że ta forma organizowana Zjazdu referatowego zyskała uznanie uczestników.

Streszczenia trzech pierwszych prac znajdą Czytelnicy w Kronice (trzy pierwsze notatki, których kolejność odpowiada ilości zgłoszeń) warto więc zasygnalizować tu inne: astronomowie z Torunia prezentowali najnowsze wyniki obserwacji radioastronomicznych VLBI z udziałem instrumentu toruńskiego ze zdolnością rozdzielczą ułamków sekund łuku; z analizy widma mocy gęstości strumienia promieniowania Słońca na częstości 127 MHz oszacowano okres rotacji dolnej korony na 25 dni; omawiano technikę obserwacji pulsarów optycznych (chłodzonym fotometrem). Z Wrocławia ciekawa była praca o rentgenowskich obserwacjach Słońca z rakiety Vertikal, z Krakowa było kilka prac kosmologicznych i ciekawa gazetka o rozkładzie momentu pędu w Układzie Słonecznym. Z Warszawy najwięcej było prac astrofizycznych. Niestety plakaty jest bardzo trudno krótko streścić. Dość łatwo natomiast ocenić ich atrakcyjność — w błyskawicznie zorganizowanym konkursie na najlepszą formę plakatu wygrała spółka B. Grabowski i J. Halenka plakatem Bilans jonizacyjny w atmosferach gwiazdowych, drugie miejsce zajął K. Ziołkowski i plakat Anomalie niegrawitacyjne w ruchu planetoid, a trzecie T. Chlebowski i plakat Własności rentgenowskie gorących gwiazd.

Jak co dwa lata Zjazd dokonał wyboru nowych władz Towarzystwa. W kadencji 1983–85 przedstawiają się one następująco:

Prezes	— Jerzy Stodółkiewicz
Wiceprezes	— Antoni Stawikowski
Sekretarz	— Marek Sarna
Skarbnik	— Zygmunt Turło
Członek Zarządu	— Tomasz Chlebowski
Zastępcy Członka Zarządu	— Henryk Brancewicz     Romuald Tylenda
Komisja Rewizyjna	— Maciej Bielicki     Grzegorz Sitarski     Krzysztof Ziołkowski
Sąd Koleżeński	— Robert Głębocki     Barbara Kołaczek     Jan Mietelski     Stefan Piotrowski     Konrad Rudnicki

Uczestnikom Zjazdu zapewniono także liczne atrakcje: widowisko światło i dźwięk, dwa koncerty organowe w Katedrze, seans w planetarium, ognisko i pieczenie kiełbasek, wieczorek z muzyką elektronową (dla znawców) lub klasyczną (dla wytrwałych — po północy w Planetarium). Organizatorzy zarówno w sprawach wielkich jak i małych dokonywali cudów by tylko dogodzić gościom; np. zważywszy trudny dojazd do Fromborka na przyjeżdżających czekały w Malborku specjalne autokary i dowoziły zjazdowiczów pod sam hotel; podobnie po obradach zostaliśmy odwiezieni do Malborka. Zjazd odbywał się podczas Dni Fromborka obchodzonych w 510 rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika. Frombork — małe miasteczko liczące około 2000 ludzi — naprawdę żyje astronomią na co dzień: Muzeum Mikołaja Kopernika i Planetarium prowadzą szeroko zakrojoną działalność popularyzatorską, wieża wodna na Rynku jest siedzibą lokalnego oddziału PTMA, buduje się Obserwatorium Ludowe w odległości 1,5 km od miasta (pierwszy pawilon już stoi, obok niego właśnie było ognisko i pieczenie kiełbasek). Jest to niewątpliwie zasługa Edyty i Andrzeja Pilskich, którzy pracując od lat w Planetarium potrafili swoim entuzjazmem do astronomii zarazić środowisko, zainteresować młodzież, zachęcać ją do pracy, przychylnie nastawić władze Fromborka i województwa (Elbląg) do swoich poczynań i wszystko to teraz pięknie owocuje. Dziękując raz jeszcze im osobiście i ich licznym pomocnikom (często bardzo młodym) za trud zorganizowania tak miłego Zjazdu życzymy powodzenia dalszym inicjatywom!