Profesor Dr Władysław Dziewulski 1878–1962. Wspomnienie w setną rocznicę urodzin

2 września 1978 r. minęło sto lat od daty urodzin Profesora Władysława Dziewulskiego, wielce zasłużonego astronoma polskiego, którego działalność naukowa i organizacyjna objęła 60 lat naszych burzliwych dziejów, w tym okres dwóch wojen światowych. Terenem tej działałności były miasta: Warszawa, Kraków, Wilno i Toruń, zmieniane kolejno w wyniku przemian zachodzących w tym okresie na mapie Polski.

Urodzony w Warszawie pod zaborem rosyjskim, w rodzinie o głębokich tradycjach narodowych i kulturalnych, Władysław Dziewulski ukończył studia ze stopniem kandydata na wydziale fizyczno-matematycznym w Uniwersytecie Warszawskim w r. 1901. Po krótkim okresie pracy w Obserwatorium tego Uniwersytetu i Obserwatorium im. Jędrzejewicza wyjechał na roczny pobyt do Getyngi, sławnego podówczas ośrodka matematyki i astronomii, skupiającego sporą grupę młodych Polaków, nie mających warunków do rozwoju naukowego w kraju. Warunki te były stosunkowo najpomyślniejsze w zaborze austriackim, toteż Władysław Dziewulski przeniósł się w r. 1903 do Krakowa, gdzie objął stanowisko asystenta w Obserwatorium Astronomicznym UJ. Tu uzyskał w r. 1906 doktorat na podstawie pracy z mechaniki nieba pt. „Wiekowe perturbacje Marsa w ruchu Erosa”. W następnym roku ponownie udał się do Getyngi i pozostał tam przez dwa lata, pracując pod kierunkiem wybitnego astrofizyka, prof. Karola Schwarzschilda. Zapoznał się z nowymi podówczas kierunkami badań: fotometrią fotograficzną i astronomią gwiazdową. Opracowuje wspólnie z K. Schwarzschildem i innymi astronomami katalog jasności fotograficznych gwiazd pt. „Göttingen Aktinometrie”, oblicza ruch Słońca z ruchów przestrzennych gwiazd metodą Bravais. W r. 1909 powraca do Obserwatorium Krakowskiego, gdzie obejmuje stanowisko adiunkta. W 1916 r. habilituje się na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Po zakończeniu I wojny światowej otrzymuje propozycje objęcia katedry astronomii w Poznaniu i w Wilnie. Wybiera Wilno, którego urokowi uległ jeszcze w czasach studenckich, gdy był tam zesłany na pewien czas przez rząd carski za udział w strajku szkolnym. W roku 1919 Władysław Dziewulski przenosi się do Wilna, by podjąć trud organizowania życia naukowego we wskrzeszonym po blisko stu latach niewoli Uniwersytecie Wileńskim. Był to drugi po Jagiellońskim Uniwersytet Rzeczypospolitej, założony przez Stefana Batorego w 1578 r., a więc liczący obecnie 400 lat. Posiadał najstarsze w Polsce uniwersyteckie Obserwatorium Astronomiczne, założone w 1750 r., wsławione nazwiskami Poczobutta i Jana Śniadeckiego, wyposażone na owe czasy nowocześnie i, jakbyśmy dziś powiedzieli, „liczące się w świecie”.1 Marcin Odlanicki Poczobutt był trzecim z kolei dyrektorem tego Obserwatorium. Za swe zasługi naukowe otrzymał obok wysokich orderów, tytuł „astronoma królewskiego” od Stanisława Augusta. Niemniej sławnym jego następcą był Jan Śniadecki. Obaj byli też rektorami Akademii Wileńskiej. Łatwo pojąć, że te tradycje, drzemiące w urzekających murach Wileńskiej Wszechnicy, a także blask innych nazwisk, jak Piotra Skargi, pierwszego jej rektora, Sarbiewskiego, Mickiewicza, Słowackiego, Filomatów i Filaretów, Lelewela, Jędrzeja Śniadeckiego i innych działały na wyobraźnię Władysława Dziewulskiego i całego ówczesnego grona profesorów i studentów, którym przypadł w udziale zaszczyt budowania na tych fundamentach nowego życia we wskrzeszonej Uczelni. Temu zadaniu poświęcił bez reszty najlepsze lata swego życia Władysław Dziewulski. Był kolejno dziekanem wydziału matematyczno-przyrodniczego, rektorem w roku 1924/25 i prorektorem przez następne trzy kadencje. Głównym jednak zadaniem i owocem pracy Prof. Dziewulskiego w okresie międzywojennym było stworzenie Obserwatorium Astronomicznego. Ulokował je na zachodnich krańcach miasta, na wysokim brzegu Wilii pod lasem Zakretowym. Wyposażał je stopniowo w miarę uzyskiwania drogą wielu zabiegów środków finansowych. W 1939 r. Obserwatorium to posiadało: refraktor Zeissa o średnicy 15 cm wraz z kamerą tej samej średnicy, kamerę Heyde'go o średnicy 16 cm i wreszcie — w ostatnich latach uzyskany reflektor paraboliczny o średnicy lustra 45 cm, wyposażony w bezszczelinowy spektrograf Zeissa. Tubus z lustrem wykonanym przez firmę Grubb był osadzony na starym montażu, okazyjnie kupionym w Anglii, napędy były wykonane sposobem gospodarczym na miejscu. Przy pomocy tego urządzenia uzyskano pierwsze zdjęcia widm gwiazd w r. 1939.

Prof. Dziewulski wychował w Wilnie zastęp uczni, do których należeli, prócz piszącej te słowa, nieżyjący już prof. Włodzimierz Zonn, prof. Stanisław Szeligowski, dr Mieczysław Kowalczewski, dr Jerzy Jacyna, dr Wiktor Ehrenfeucht, dr Szyje Gesundheit, którzy w większości stracili życie w różnych okolicznościach podczas wojny. Miał bardzo wielu oddanych sobie przyjaciół i cieszył się wyjątkowym szacunkiem i szczerą sympatią wśród kolegów, współpracowników i młodzieży. Ożeniony z Jadwigą Malinowską wychował czworo dzieci, spośród których córka Aniela (obecnie p. Łosiowa) poszła w ślady Ojca i odbyła w Wilnie studia na kierunku astronomii (obecnie jest profesorem w Instytucie Geofizyki PAN w Warszawie).

Ciężkie lata drugiej wojny światowej przeżył Prof. Dziewulski w Wilnie. 15 grudnia 1939 r. Uniwersytet Stefana Batorego został rozwiązany i przejęty przez władze litewskie. Pozbawiony swego warsztatu Prof. Dziewulski nie zaprzestał pracy naukowej, poświęcając jej każdą chwilę wolną od różnorodnych zajęć zarobkowych, jak też od intensywnej pracy dydaktycznej, prowadzonej z ogromnym zaangażowaniem bądź w tajnych kompletach — w czasie okupacji niemieckiej, bądź też w legalnych szkołach średnich z polskim językiem wykładowym, gdy takie istniały. Uczył w nich głównie matematyki.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej w r. 1945 przybył na czele przeszło 200-osobowej grupy b. profesorów, pracowników naukowych i administracyjnych USB do Torunia, aby tu, po raz drugi w życiu, podjąć trud organizowania od podstaw nowego uniwersytetu. Tu również patronowała Mu wielka tradycja historyczna postaci Mikołaja Kopernika i pociągał urok starożytnego miasta. Powołany na stanowisko prorektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Profesor Dziewulski położył niespożyte zasługi w organizowaniu tej Uczelni w trudnych warunkach powojennych. Podjął również — wraz z przybyłymi z Wilna współpracownikami — piszącą te słowa i dr S. Szeligowskim, który niebawem przeniósł się do Wrocławia — zadanie organizowania Obserwatorium w wybranej na ten cel miejscowości Piwnice pod Toruniem. Wkładał w tę sprawę podziwu godny zapał i energię. Kierował tą placówką do końca roku 1952, a i później czynnie w niej pracował i pomagał w jej rozwijaniu do końca swego pracowitego i owocnego życia. Zmarł 6 lutego 1962 r.

Największą pasją życiową Profesora Dziewulskiego była praca naukowa. Dawała Mu ona największą radość. Umiłowanie pracy naukowej zaszczepił swym współpracownikom i studentom, podkreślał jednak zawsze, że jest to praca trudna i odpowiedzialna. Opublikował około 200 prac większych i mniejszych. Dotyczą one głównie trzech dziedzin astronomii: mechaniki nieba dominującej we wcześniejszym okresie Jego życia, fotometrii gwiazd opartej na własnych obserwacjach wizualnych i fotograficznych głównie gwiazd zmiennych — cefeid, i astronomii gwiazdowej. W dziedzinie mechaniki nieba interesowały Profesora Dziewulskiego głównie małe planety o silnie ekscentrycznych orbitach wykraczających poza orbity Marsa i Jowisza. Obliczając perturbacje ruchu tych małych planet spowodowane działaniem wielkich planet, znajdował momenty zbliżeń pomiędzy nimi zarówno w przeszłości jak i w przyszłości. W dziedzinie astronomii gwiazdowej zajmował się analizą ruchów gwiazd różnych typów widmowych. Wyznaczał dla tych grup prędkość Słońca i elipsoidy prędkości, powtarzając te wyznaczenia w miarę, jak narastał z biegiem lat materiał obserwacyjny w postaci publikowanych paralaks, ruchów własnych i prędkości radialnych gwiazd, z których to danych obliczał prędkości przestrzenne gwiazd. Na szczególne podkreślenie w tej grupie prac zasługuje opracowanie własnej metody wyznaczania elipsoidy prędkości z ruchów przestrzennych gwiazd. Profesor Dziewulski był zamiłowanym obserwatorem, w szczególności obserwował przez całe życie, nawet podczas wojen, z pomocą szukacza komet lub lornetki polowej jasności wybranych paru dziesiątków cefeid metodą Argelandera, w czym miał ogromną wprawę. Obserwacje te opracowywał i publikował w miarę narastania materiałów.

Nie narzucał swoich zainteresowań swym współpracownikom i nie ograniczał ich pola działania. Owszem, popierał poszukiwania nowych dróg i wdrażanie nowych metod badawczych. Dzięki temu zostały zapoczątkowane już w Wilnie badania spektroskopowe. Tam też po raz pierwszy w Polsce rozpoczęto systematyczne wykłady astrofizyki teoretycznej: prof. Szczepan Szczeniowski wykładał teorię budowy wewnętrznej gwiazd, a podczas zorganizowanej w Wilnie w 1939 r. konferencji astrofizycznej zostały wyłożone podstawy teorii atmosfer gwiezdnych.

Sto lat to dużo w obecnych czasach szybkiego rozwoju astronomii.

Jak ogromnie poszerzyła się nasza wiedza o wszechświecie w ciągu tego czasu, jak bardzo zmieniły się metody badawcze. Ale też jak bardzo zmienił się styl życia i sylwetka człowieka, naukowca w szczególności. Trudno byłoby, używając dzisiejszego słownictwa, wiernie scharakteryzować postać Profesora Dziewulskiego jako człowieka i naukowca. Ze słownika tamtej epoki nasuwa mi się jeden wyraz: szlachetność.