II Kongres Międzynarodowej Unii Miłośników Astronomii

W dniach od 31 lipca do 5 sierpnia 1972 roku w Malmö w Szwecji odbył się II Kongres Międzynarodowej Unii Miłośników Astronomii (IUAA — International Union of Amateur Astronomers). Organizatorem i gospodarzem Kongresu była jedna ze szwedzkich organizacji zrzeszających astronomów amatorów — Stowarzyszenie astronomiczne i lotów kosmicznych w Malmö (MARS — Malmö Astronomi och Rymdfartssällskap). W Kongresie wzięło udział około 100 osób z 16 państw. Polskę reprezentowali: jako oficjalny przedstawiciel Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, które jest członkiem Unii, delegowany przez Polską Akademię Nauk dr Krzysztof Ziołkowski (Warszawa) — członek Zarządu Głównego PTMA i przewodniczący komisji sztucznych satelitów IUAA w latach 1969–1972 oraz prywatnie: mgr Alfred Neuman (Jelenia Góra) — prezes oddziału PTMA i zastępca członka Zarządu Głównego PTMA, inż. Janusz Kazimierowski (Kalisz) — przewodniczący sekcji PTMA i zastępca członka Zarządu Głównego PTMA oraz Wojciech Domański (Kalisz).

Prace II Kongresu IUAA koncentrowały się głównie wokół dwóch zagadnień: omawianie roli, zadań, możliwości i metod działalności astronomów amatorów oraz dyskusje i ustalenia dotyczące celów i form organizacyjnych Międzynarodowej Unii Miłośników Astronomii.

Wśród wystąpień pierwszej grupy odnotować warto następujące referaty: „Uwagi o roli amatora w astronomii” — Patrick Moore (Anglia), honorowy prezydent i jeden z inicjatorów i założycieli Unii; ten sam temat poruszył prof. Oto Obůrka (Czechosłowacja), dyrektor Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego w Brnie, wiceprezydent Unii w latach 1969–1972; o zainteresowaniu astronomów zawodowych działalnością amatorów mówił prof. Tord Elvius (Szwecja) z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu w Lund. We wszystkich tych referatach podkreślano, obok znaczenia czysto emocjonalnego miłośniczego ruchu astronomicznego, jego wartości naukowe w wielu dziedzinach astronomii. Ich przykładów dostarczyły dalsze referaty poświęcone w miarę szczegółowemu przedstawieniu pewnych konkretnych kierunków działalności amatorów jak np. obserwacji gwiazd zmiennych (wspomniany już prof. Oto Obůrka), obserwacji Księżyca (również wymieniony wyżej Patrick Moore). Ogólnego przeglądu możliwości prowadzenia amatorskich obserwacji instrumentalnych dokonał dr Luigi Baldinelli (Włochy), prezydent IUAA. Stosunkowo wiele miejsca poświęcono problemom nauczania i popularyzacji astronomii; ciekawy referat na ten temat przedstawił Achille Leani (Włochy), główny redaktor wydawnictw IUAA. Do tej grupy wystąpień zaliczyć także należy dwa odczyty astronomów zawodowych wygłoszone podczas specjalnie do tego zorganizowanej sesji: „Zagadka Drogi Mlecznej” — prof. Tord Elvius (Szwecja) i „Astronomia polska w przeddzień 500-ej rocznicy urodzin Kopernika” — dr Krzysztof Ziołkowski (Polska). Obecność polska na II Kongresie IUAA została również podkreślona przedstawieniem opracowania inż. Janusza Kazimierowskiego pt. „Wypowiedzi Galileusza o Koperniku”. Wszystkie referaty będą opublikowane w specjalnym wydawnictwie zawierającym materiały z Kongresu.

Spośród spraw organizacyjnych Unii najważniejszymi były: uchwalenie nowego statutu i regulaminów IUAA oraz wybór władz na kolejną trzyletnią kadencję. Ze sformułowań statutu warto odnotować trzy punkty precyzujące cele Unii: koordynowanie działalności astronomów amatorów na całym świecie, krzewienie badań astronomicznych we wszystkich ich aspektach, popieranie i ochrona zainteresowań astronomicznych. W dyskusjach nad metodami i formami realizacji tych celów szczególnie podkreślano rolę i zadania komisji problemowych, a także znaczenie różnych wydawnictw Unii i jej komisji.

II Kongres IUAA wybrał nowe władze Unii na okres trzech lat od 1972 do 1975 roku w następującym składzie:

Prezydent	— Luigi Baldinelli (Włochy),
Wiceprezydent	— Francis M. Flinsch (USA),
Sekretarze	— Kenneth Chilton (Kanada), — Peter Linde (Szwecja), — Krzysztof Ziołkowski (Polska),
Skarbnik	— Vincent Deasy (Irlandia),
Redaktor	— Achille Leani (Włochy).

Wśród członków 17-o osobowej Rady znajduje się jeszcze jeden przedstawiciel Polski — doc. dr Józef Sałabun, prezes Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, dyrektor Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego w Chorzowie. Należy przypomnieć, że dwaj inicjatorzy powstania i założyciele Unii: Patrick Moore (Anglia) i Ulf R. Johansson (Szwecja) piastują godność honorowych prezydentów IUAA. Powołano następnie 10 komisji problemowych i ich przewodniczących: księżycową (Mrs. Inez Beck, 7317 State Rd., Watsworth, Ohio 44281, USA), słoneczną (Mr. M. Steffanson, Arbildgaardsvej 138, 2830 Virum, Denmark), gwiazd zmiennych (Mr. Leon Menager, 98A rue de laHulpe, Rosieres-St. Andre, Belgium), zórz polarnych (Mr. J. Paton, Mornington House, Abernethy, Perthshire, Scotland, Great Britain), kometarną (Mr. R. Adams, 12 Cowell Dr., Durcham, N. H. 03824, USA), historyczną (Mr. H. D. Howse, National Maritime Museum, Greenwich, London SE 10, England), materii międzyplanetarnej (Mr. W. Simpson, 410 Tiegs Ave., League City, Texas 77573, USA), zaćmień (Mr. F. D. Bode, 3 Hannover, Hermannstrasse 11, West Germany), meteorów (Mr. K. Simmons, 4238 Springwood Dr., Jacksonyille, Fla. 32207, USA), i nauczania astronomii (Mr. K. E. Chilton, 93 Currie St., Hamilton 57, Ont., Canada).

Spośród ustaleń organizacyjnych należy jeszcze odnotować uchwałę II Kongresu IUAA w sprawie przyjęcia zaproszenia Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego Kanady do odbycia następnego III Kongresu Międzynarodowej Unii Miłośników Astronomii w 1975 roku w Hamilton (Ontario, Kanada).

Oprócz omówionych dwóch głównych nurtów prac II Kongresu IUAA, ważnym elementem uczestnictwa w nim był udział w różnych imprezach towarzyszących. Do najciekawszych należał odczyt dr Bertil-Anders Lindblada z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu w Lund poprzedzający uroczysty bankiet na zakończenie Kongresu. Przystępnie i interesująco mówił prelegent o najnowszych osiągnięciach w badaniach układu planetarnego uzyskanych przede wszystkim drogą bezpośredniej eksploracji Księżyca, planet, meteorów i materii międzyplanetarnej w wyniku różnych eksperymentów kosmicznych. Wskazał ponadto główne kierunki oraz plany dalszych prac w tym zakresie, omawiając m. in. głośny projekt wyprawy jednego statku kosmicznego w pobliże kilku planet zewnętrznych, znamy pod nazwą „Grand Tour”, oraz śmiałe zamierzenia wysyłania sond kosmicznych na planetoidy i komety.

Pożytecznym i przyjemnym akcentem na zakończenie II Kongresu IUAA była wycieczka na wyspę Ven w cieśninie Sund gdzie w roku 1576 duński astronom Tycho Brahe rozpoczął budowę zamku Uraniborg i obserwatorium astronomicznego Stjärneborg. Do dziś zachowały się już jedynie szczątki tych budowli; w maleńkim muzeum obok nich zebrano wiele pamiątek po wielkim astronomie.

Wspomnieć wypada również o wystawie astronomicznych instrumentów, książek, dokumentów historycznych, materiałów informacyjnych o działalności szwedzkich miłośników astronomii, znaczków pocztowych o tematyce astronomicznej i astronautycznej itp., która uatrakcyjniła salę obrad II Kongresu Międzynarodowej Unii Miłośników Astronomii.

Okazją do uzyskania informacji o rozwoju i aktualnym stanie szwedzkiej astronomii było zwiedzenie podmiejskiej filii Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu w Lund w Romeleasen. Głównym instrumentem stacji jest reflektor Cassegraina o średnicy zwierciadła 60 cm i ogniskowej 900 cm, wykorzystywany najczęściej do obserwacji fotometrycznych (fotometria fotoelektryczna). W głównym budynku Obserwatorium, w centrum miasta Lund, pozostał już tylko wysokiej klasy instrument południkowy z pełnym elektronicznym wyposażeniem.

Drugim po Lund dużym ośrodkiem badań astronomicznych w Szwecji jest Uppsala. Największym instrumentem tamtejszego Obserwatorium jest 135 cm kamera Schmidta (ze 100 cm płytą korekcyjną) zainstalowana w podmiejskiej filii w Kvistaberg (jest to jeden z największych tego typu instrumentów na świecie). Obserwatorium Astronomiczne w Uppsali posiada ponadto podwójny refraktor z 36 cm obiektywem wizualnym i 33 cm obiektywem fotograficznym oraz 15 cm podwójny astrograf.

Obserwatoria astronomiczne znajdują się ponadto w Sztokholmie oraz w Raö przy czym to ostatnie należy do Instytutu Radioastronomii i posiada, jako największy instrument, 25 metrową antenę. Obserwatorium w Sztokholmie ma słoneczną stację obserwacyjną na wyspie Capri we Włoszech. Szwecja jest członkiem Europejskiego Południowego Obserwatorium Astronomicznego w Chile.

Zarówno astronomowie zawodowi jak też i amatorzy zrzeszeni są w Szwedzkim Towarzystwie Astronomicznym liczącym około 1300 członków. Miłośnicy astronomii grupują się ponadto w różnych lokalnych organizacjach lub klubach. Jedną z najaktywniejszych jest wspomniany na początku MARS — organizator II Kongresu Międzynarodowej Unii Miłośników Astronomii. Stowarzyszenie to, istniejące dopiero od 1962 roku, zrzesza około 150 osób, przeważnie młodzież. Główną formą działalności są własne obserwacje plam słonecznych, gwiazd zmiennych, zakryć gwiazd przez Księżyc, komet itp. Comiesięczne spotkania członków są okazją do podzielenia się wrażeniami i doświadczeniami w zakresie własnej działalności, wysłuchania odczytu, obejrzenia filmu, przedyskutowania aktualności astronomicznych i astronautycznych itp. Wśród członków kolportowane są specjalne cyrkularze stowarzyszenia.

Działalność szwedzkich miłośników astronomii cechuje świeżość, spontaniczność, pasja i młodzieńczy zapał, a łączy się to z rzetelnością podejścia oraz głębokim i wnikliwym sięganiem w podejmowane zagadnienia. Zwracają również uwagę żywe kontakty i życzliwa opieka ze strony astronomów zawodowych. Uczestnicy II Kongresu Międzynarodowej Unii Miłośników Astronomii mieli co podziwiać.