„Mikołaj Kopernik” — jubileuszowa wystawa w planetarium i obserwatorium astronomicznym w Chorzowie

Wystawę otwarto w dniu 19 lutego br., na rok przed pięćsetną rocznicą urodzin Wielkiego Astronoma.

Protektorat nad wystawą objął członek Rady Państwa, przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach gen. Jerzy Ziętek, Komitet Honorowy stanowią: rektor WSE w Katowicach prof. dr Alojzy Melich, rektor U. Śl. prof. dr Kazimierz Popiołek, przewodnieząey Rady Naukowej Planetarium prof. dr Eugeniusz Rybka, kierownik Wydziału Nauki i Oświaty KW PZPR w Katowicach mgr Zygmunt Ujejski, kurator Okręgu Szkolnego w Katowicach mgr Mirosław Wierzbicki oraz członek korespondent PAN prof. dr Józef Witkowski. Scenariusz wystawy opracował zespół pracowników naukowych Planetarium pod kierownictwem dyrektora, doc. dra Józefa Sałabuna.

Zaprojektowanie scenariusza wystawy obrazującej działalność astronomiczną twórcy nowego modelu świata jest — pomijając już stronę plastyczną wystawy — rzeczą niezmiernie trudną. Kopernik był przede wszystkim teoretykiem. Wyniki jego wieloletnich dociekań zawarte są w jednej książce, która ukazała się drukiem niemal w dniu jego śmierci. Jego obserwacje astronomiczne, których niekompletny rejestr dotrwał do naszych czasów, mają raczej charakter marginesowy, do budowy nowej teorii posłużył się rozważaniami matematycznymi, popartymi obserwacjami astronomów wcześniejszych. Własne obserwacje były prowadzone środkami już nawet na jego czasy prymitywnymi. O jego obserwatorium we Fromborku mamy bardzo skąpe, co gorzej — nawet sprzeczne informacje, użyte instrumenty znamy jedynie z opisu, na szczęście — własnego.

Jedyna rzecz jaka pozostała autentyczna, to własnoręcznie i niezwykle starannie napisany rękopis „De Revolutionibus”, jak również własnoręczne uwagi na marginesach kilku książek będących kiedyś w posiadaniu Kopernika. O pewnych zdolnościach Kopernika jako obserwatora możemy wnioskować także na podstawie słynnej „słonecznej tablicy obserwacyjnej”, nakreślonej przez niego na wewnętrznej ścianie zamku olsztyńskiego, zrekonstruowanej przez późniejszych badaczy. Nie wiemy dokładnie kiedy i w jakich okolicznościach powstała myśl układu heliocentrycznego, tak jak nie wiemy dobrze jak wyglądał jego twórca, bowiem portret w katedrze strasburskiej, uważany za najwierniejszy, jest tylko kopią portretu ponoć z natury. Nie odnaleziono dotąd także jego grobu.

To czym dziś dysponujemy — to znajomość astronomii przed Kopernikiem, jego dzieło, historycznie i dokumentalnie stwierdzony sposób przyjęcia jego dzieła przez ówczesny świat, prace jego kontynuatorów. Rozporządzamy również licznymi materiałami dotyczącymi biografii Kopernika i jego działalności jako kanonika i administratora na Warmii, jak również jako lekarza. Ale wiekopomną sławę przyniosła mu działalność astronomiczna, i to jest głównym tematem wystawy „Mikołaj Kopernik” w Chorzowie.

Środkami, jakimi dysponuje scenarzysta tej wystawy, są plansze i modele, pozwalające prześledzić bieg myśli twórcy teorii heliocentrycznej. Podobnie jak we wszystkich poprzednich wystawach organizowanych w Planetarium Śląskim, wystawa ta ma charakter i cel dydaktyczny, bo popularyzacja astronomii jest głównym zadaniem Planetarium. Dzięki takiemu ujęciu przewaga plakatów nad eksponatami nie jest mankamentem. Zresztą ilość zamieszczonych na nich tekstów jest zredukowana do minimum koniecznego dla objaśnienia eksponatów, za które można również uważać znaczną część plansz — powiększonych fotokopii kart tytułowych lub ważniejszych stron rękopisów lub starodruków.

Wystawę otwierają dużych rozmiarów fotografie wybitniejszych pomników Kopernika w kraju i za granicą, rozmieszczone wokół głównego hallu.1 Zwiedzający po raz pierwszy Planetarium Śląskie mogą uważać za pierwszy eksponat zainstalowane tu na stałe tellurium — przyrząd służący do demonstrowania ruchów Ziemi i planet wokół Słońca.

Właściwa wystawa mieści się jednak dopiero na krużganku, otaczającym na wysokości pierwszego piętra budynek Planetarium wieńcem szerokości czterech metrów, o łącznej powierzchni wystawowej około 300 m². Rozpoczyna ją seria plansz, przedstawiających 1° — dawne (babilońskie) wyobra-żenie Ziemi i — dla kontrastu — zdjęcie Ziemi dokonane przez kamerę jednego ze sztucznych satelitów, 2° — trzy rysunki przedstawiające dwa układy geocentryczne Arystotelesa i Ptolemeusza oraz układ geocentryczny Kopernika, 3° — pozorny ruch dzienny sfery niebieskiej, ruch Słońca na tle gwiazd, jak również ruchy planet omówione według dzisiejszych pojęć. Obok fotografia arabskiego astrolabium oraz model z drewna wynalezionego w średniowieczu instrumentu obserwacyjnego — tzw. laski Jakuba, następnie modele trzech instrumentów używanych przez Kopernika; astrolabium ptolemejskie, triquetrum i kwadrant słoneczny, wykonane w warsztacie Planetarium zgodnie z rekonstrukcją Przypkowskich.

Uzupełnienie plansz stanowią dwa modele ruchome (zdjęcia na 3 stronie okładki): Pierwszy stanowi przyrząd kreślący na arkuszu papieru drogę planety według wyobrażenia Ptolemeusza, z świetnym uwidocznieniem roli deferentu i epicykla; drugi służy do demonstrowania pozornego ruchu planety na sklepieniu niebieskim zgodnie z tłumaczeniem Kopernika. Swą konstrukcją przypomina balię, której dno przedstawia płaszczyznę ekliptyki. W środku znajduje się Słońce, dokoła którego krążą po kolistych orbitach Ziemia i jedna z wewnętrznych planet. Na modelu Ziemi zainstalowana jest żarówka (odpowiednio zaekranowana), oświetlająca „dosłoneczną” stronę nieba, wyobrażonego przez biały ekran wzdłuż pasa ekliptykalnego. Podczas jednostajnych ruchów Ziemi i planety, poruszanych ukrytym mechanizmem, cień modelu planety zakreśla na ekranie niejednostajne ruchy planety, spowodowane złożonym ruchem obu planet dokoła Słońca, uwidaczniając doskonale powstawanie pętli tak, jak to wyjaśnia Kopernik.

Dla wyjaśnienia ruchu wirowego Ziemi zastosowano urządzenie, które działa na zasadzie wahadła Foucaulta. Odpowiadające tematom tych modeli cztery strony „De Revolutionibus” podane są w powiększeniu na planszy. Modele zaprojektował J. Sałabun.

Jak odnieśli się do teorii Kopernika wielcy myśliciele i uczeni obrazują na dalszych planszach wypowiedzi Jana Śniadeckiego, Aleksandra Birkenmajera, Melanchtona, Lutra, Engelsa, W. Focka, Goethego, a prace i wypowiedzi kontynuatorów dzieła Kopernika — Giordano Bruno, Galileusz, Kepler, Newton — przedstawiono przez fotografie odpowiednich stron z ich publikacji lub za pomocą rysunków, symbolizujących ich wkład — jak prawa Keplera, prawo powszechnej grawitacji. Tu też właściwe miejsce znalazł model lunety Galileusza.

Następny dział — Słońce we Wszechświecie — przedstawia nam dzisiejszy stan wiedzy o budowie i rozmiarach wszechświata, jak również rolę, jaką w nim zajmuje nasze Słońce: fotografia korony słonecznej, fragmentów Drogi Mlecznej, galaktyk, gromad galaktyk, z odpowiednimi objaśnieniami.

Omówione tu fragmenty wystawy zawierają w zasadzie wszystko, co należałoby powiedzieć o rozwoju poglądów na budowę znanego dziś wszechświata, od starożytności po dzień dzisiejszy, z zaznaczeniem zwrotu, jaki nastąpił po ogłoszeniu teorii heliocentrycznej, i to zarówno w astronomii jak i w innych dziedzinach nauki i życia. Uzupełnieniem jest tu część „stała” wystawy, skompletowana poprzednio z okazji innych wystaw w Planetarium, na którą składają się liczne fotografie, plansze i modele planet, a przede wszystkim instrument do demonstrowania ruchu precesyjnego osi ziemskiej ze „sferą niebieską” z pleksiglasu, na której zaznaczono obrazy gwiazd. Przedstawienie na ruchomym modelu zjawiska precesji, którego skutkiem jest zmiana położenia bieguna świata na sklepieniu niebieskim, ma szczególne znaczenie na wystawie „Mikołaj Kopernik”, ponieważ nasz Astronom pierwszy, w przeciwstawieniu do astronomów starożytnych, zjawisko to wytłumaczył nie ruchem sfery niebieskiej, lecz ruchem osi ziemskiej. Model ten przedstawia zdjęcie na 2 stronie okładki. Drugim interesującym urządzeniem jest ruchomy model znakomicie przedstawiający ruch heliocentryczny Księżyca, jako złożony ruch geocentryczny Księżyca i heliocentryczny Ziemi. Oba modele zaprojektował J. Sałabun.

Życie Mikołaja Kopernika związane jest z dwoma krajami: z Polską, gdzie urodził się, rozpoczął studia, pracował i zmarł, oraz z Italią, gdzie studiował prawo i medycynę. Te siedemdziesiąt lat życia Astronoma przedstawiono na planszach, stanowiących jak gdyby kamienie milowe odpowiadające najważniejszym wydarzeniom. Ilustrują je m. in. sztychy według współczesnych Kopernikowi źródeł, przedstawiające fragmenty miast związanych z jego życiem i działalnością, a na ich tle fotokopie materiałów dokumentalnych — jak portret nagrobkowy jego ojca, immatrykulacja w Akademii Krakowskiej, książki z biblioteki Mikołaja Kopernika, wzmianka w „De Revolutionibus” o obserwacji Aldebarana w Bolonii, dyplom doktora prawa kanonicznego w Ferrarze, recepta lekarska na wewnętrznej stronie „Elementów” Euklidesa (zapisana podczas pobytu w Padwie), karta tytułowa tłumaczenia na łacinę „Listów Teofilakta Symokatty” (a obok: fotokopia oryginalnego tekstu greckiego i polskiego w tłumaczeniu Jana Parandowskiego), pierwsza strona traktatu o monecie, trzy pierwsze strony „Commentariolusa”, „Narratio Prima” Retyka itp.

Pod datą 24 maja 1543 r. mamy fotografię strony tytułowej pierwszego wydania „De Revolutiombus”, egzemplarza, który stanowił niegdyś własność Jana Brożka.

W tym miejscu wystawy czeka zwiedzającego ciekawostka. Na wszystkich dotychczasowych planszach widniały dokumenty w powiększeniu — tu mamy coś zaskakująco przeciwnego: gablotka, w której znajdują się trzy miniaturowe książeczki. Pierwsza — to biografia Mikołaja Kopernika spisana na 40 stronach, na którą składa się 528 liter. Format książki 2 na 2,5 milimetra! Drugą stanowi opis lotu Juria Gagarina wokół Ziemi na 36 stronach formatu 6 na 7 mm, zawierający 928 liter; trzecią — historia lądowania na Księżycu statku Apollo 11, również rozmiaru 6 na 7 mm, na którą składa się 1370 liter na 40 stronach. Książki wykonał inż. arch. Zygmunt Szkocny z Katowic. Litery „drukowane” ręcznie napisane, oprawa ściśle według reguł sztuki introligatorskiej: kartki zszyte nićmi, oprawione w skórę ze złoconymi brzegami. Fragment tej części wystawy przedstawiony jest na 2 stronie okładki.

W czasie swego pobytu na studiach w Krakowie Kopernik miał niewątpliwie sposobność zapoznania się z jednym z ciekawszych ówczesnych instrumentów astronomicznych — torquetum. Model tego instrumentu, skopiowany na podstawie istniejącego w zbiorach Uniwersytetu Jagiellońskiego przyrządu z XV stulecia, jest jednym z ciekawszych eksponatów wystawy.

W dziale „Kopernik w medalierstwie” pokazano zdjęcia trzydziestu medali pamiątkowych o tematyce związanej z Kopernikiem, wybitych w latach 1818–1970. Dział „Kopernik w filatelistyce” przedstawia znaczki polskie, koperty i stemple okazyjne z rysunkami związanymi z osobą lub działalnością Kopernika, m. in, blok wydany przez jeńców wojennych w obozie w Woldenbergu z datą 24 maja 1943 roku.

Na odrębną uwagę zasługuje duży dział wystawy zawierający przegląd młodzieżowej twórczości plastycznej o tematyce kopernikowskiej. W wystawie uczestniczą państwowe licea i ogniska sztuk plastycznych województwa Katowickiego. Eksponaty wykonano w różnych technikach: malarstwo, rysunek, grafika, plakat, rzeźba, tkanina, metaloplastyka, ceramika, zabawkarstwo. Dział ten rozmieszczony jest wzdłuż wewnętrznego łuku kolistego ciągu wystawowego i mógłby być traktowany jako odrębna całość. Zwiedzający jednak nie odczuwa tego: dział ten mimo kontrastu, a może właśnie dlatego, świetnie harmonizuje z tymi częściami wystawy, których celem jest spopularyzowanie nauki naszego Wielkiego Astronoma.