Więcej niż Nobel dla filozofa i kosmologa ks. profesora Michała Hellera
Michał Heller, ksiądz katolicki, profesor filozofii Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, kosmolog, współpracownik Watykańskiego Obserwatorium Astronomicznego, nasz Przyjaciel i Autor „Uranii”, został tegorocznym laureatem Nagrody Templetona. Decyzja o przyznaniu nagrody polskiemu uczonemu i księdzu została ogłoszona w dniu Jego urodzin, 12 marca, a wręczona zostanie w pałacu Buckingham w maju br. Jest to monetarnie najwyższa nagroda, jaka jest przyznawana na świecie indywidualnym badaczom. Wynosi ok. 1,6 mln dolarów. Całą kwotę nagrody Laureat przeznaczył na rozwój Ośrodka Badań Interdyscyplinarnych w Krakowie, którego jest współtwórcą i kierownikiem.
Michał Heller urodził się 12 marca
1936 r. w Tarnowie w rodzinie inteligenckiej. Jego ojciec był inżynierem, m. in. budującym Zakłady Azotowe w Mościcach, a matka nauczycielką. Michał miał 4 siostry. W czasie wojny, w 1940 r., rodzina Hellerów została wywieziona przez Rosjan na Sybir, a później w 1944 r. przesiedlona do Urbachu, niedaleko Saratowa w południowej Rosji. Wrócili do Polski i rodzinnego Tarnowa w 1946 r. Michał uzyskał tam maturę w 1953 r. i, ku zaskoczeniu Rodziny, wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego (które później stało się Instytutem Teologicznym) w Tarnowie, gdzie, po studiach w latach 1953–1959, uzyskał magisterium z teologii i święcenia kapłańskie (26 IV 1959 r.). Po krótkim wikariacie w Ropczycach studiował następnie w latach 1960–1965 na Wydziale Filozofii KUL-u w Lublinie, gdzie uzyskał magisterium z filozofii, a rok później doktorat z kosmologii relatywistycznej. Jego rozprawa doktorska nosiła tytuł Koncepcja seryjnych modeli Wszechświata i jej filozoficzne implikacje. Następnie przez 3 lata pogłębia swą wiedzę fizyczno-matematyczną na Wydziale Fizyki UJ, jako wolny słuchacz, i przygotowuje rozprawę habilitacyjną na temat Zasada Macha w kosmologii relatywistycznej. Habilitację uzyskuje na KUL-u w 1969 r. W tym czasie arcybiskup Karol Wojtyła zaczyna zapraszać uczonych różnych specjalności, filozofów i teologów do swej rezydencji na dyskusje na takie tematy, jak wzajemne oddziaływanie nauki i filozofii, nauki i teologii, nauki i kultury itp. W tej grupie zapraszanych gości Arcybiskupa Krakowa znajdują się m.in. Józef Życiński, obecny arcybiskup Lublina i Michał Heller. Ponieważ obaj są związani z Papieskim Wydziałem Teologicznym w Krakowie, zawiązuje się Centrum Badań Międzydyscyplinarnych przy tym wydziale. Od 1972 r. ks. Michał Heller jest docentem na Papieskim Wydziale Teologicznym w Krakowie. W 1985 r. zostaje mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1990 r. profesorem zwyczajnym na Wydziale Filozoficznym PAT w Krakowie. Pełni tam m. in. funkcję dziekana i kierownika Katedry Filozofii Przyrody. W 1991 r. pełni funkcję Rektora Instytutu Teologicznego w Tarnowie i w tym też roku zostaje członkiem zwyczajnym Papieskiej Akademii Nauk w Rzymie. Ojciec Święty nadaje Mu ponadto godność papieskiego prałata honorowego w 1994 r. W 1996 r. Krakowska Akademia Górniczo-Hutnicza nadała Mu doktorat honorowy (pisaliśmy o tym w „Postępach Astronomii” nr 2/1996) za „wartości humanistyczne Jego twórczości”. Petersburska Akademia Historii Nauki i Techniki powołała Go do swego grona w tym samym roku. Jest też członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Medal miasta Tarnowa, nagroda naukowa Krakowa i PAU, nagroda Fundacji Nauki i nagroda Prezesa Rady Ministrów za 2006 r. to m.in. niektóre honory i wyróżnienia, jakie zostały Mu przyznane. Te honory i nagrody spadają na Niego nie tylko za bogatą i wnikliwą twórczość naukową (ok. 400 publikacji) znaną na całym świecie, ale też za niezwykle interesującą twórczość popularnonaukową, w której, w blisko 30 książkach, przybliża tzw. zwykłemu czytelnikowi Wszechświat, jego strukturę oraz problemy jego powstania. Interesują Go najwcześniejsze momenty istnienia Wszechświata i miejsce, jakie w nim zajmuje człowiek. I o tych sprawach pisze prostym i pięknym językiem w swych książkach, nie uciekając się przy tym do spłaszczania zagadnienia. Jest laureatem Nagrody Polskiego Towarzystwa Astronomicznego i Medalu im. profesora Włodzimierza Zonna za popularyzację nauki o Wszechświecie (1987 r.). Wobec Wszechświata to pierwsza Jego książka, która ukazała się w roku 1970. Z ostatnich wymieńmy tylko Kosmologię kwantową (2001), Początek jest wszędzie. Nowa hipoteza pochodzenia Wszechświata (2002), Granice kosmosu i kosmologii (2005). Duży rozgłos przyniosły Mu książki: The New Physics and a New Theology, opublikowana przez Obserwatorium Watykańskie w 1996 r. i Creative Tension-Essays on Science and Religion, opublikowana przez Fundację Templetona w 2003 r. W tej ostatniej przeprowadza metodyczną analizę teologiczną interpretacji teorii naukowych i wprowadza pojęcie „teologii nauki” (chodzi o nauki empiryczne). W druku w Wydawnictwach Springera znajduje się jeszcze jedno duże dzieło Laureata: A Comprehensible Universe: The Interplay of Science and Theology.
Zarząd Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, działając w imieniu całej społeczności astronomicznej w Polsce, składa Ci najserdeczniejsze gratulacje! To dla nas ogromna radość i wielki zaszczyt, że nasz Kolega i Przyjaciel został laureatem tak prestiżowej nagrody międzynarodowej. Od dawna zdajemy sobie sprawę, że na takie wyróżnienie zasługujesz. Jak dobrze, że wreszcie i świat to dostrzegł, i znalazł właściwy sposób wyrażenia tego uznania. Zawsze chcemy słuchać Twych mądrych wykładów (jakże żałowaliśmy, że nie udało się to podczas ostatniego Zjazdu PTA w Kielcach kilka miesięcy temu), czytamy Twoje fascynujące książki, wypatrujemy Twoich artykułów, esejów, refleksji, niektórzy wgryzają się w Twe prace naukowe. Dla wielu z nas są one drogowskazem w poszukiwaniach sensu i zrozumienia rzeczywistości, wprowadzają ład i porządek w dzisiejszy chaos myślowy, dostarczają argumentów dla przeciwstawiania się najprzeróżniejszym iluzjom współczesności. Za to wszystko z serca Ci dziękujemy i życzymy zdrowia i sił do dalszej twórczości oraz realizacji zamierzeń, którym nagroda ma pomóc.
Z wyrazami głębokiego szacunku
Prezes PTA
Ksiądz profesor Michał Heller jest kierownikiem Katedry Filozofii Przyrody na Wydziale Filozoficznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie i Redaktorem Naczelnym pisma „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce”. Był promotorem 21 doktoratów, głównie w dziedzinie filozofii. Dziedziny badań naukowych, które uprawia, to filozofia i historia nauki, ogólna teoria względności i kosmologia relatywistyczna oraz relacje między nauką a religią.
To właśnie głównie ta ostatnia dziedzina przyniosła Mu Nagrodę Templetona. Nagroda ta została utworzona w roku 1972 przez fundację brytyjskiego przedsiębiorcy Johna Templetona i ma na celu rekompensowanie wysiłków indywidualnych badaczy „za postęp lub odkrycia w dziedzinie rzeczywistości duchowej”, a przyznawana jest za osiągnięcia w dziedzinie filozofii i religii, można powiedzieć „za interdyscyplinarne budowanie mostów między religią i nauką”. Wśród jej dotychczasowych laureatów są m.in. Matka Teresa z Kalkuty, Brat Roger i buddyjski przywódca Nikkyo Niwano, ale też laureat Nobla z 1964 r. za odkrycia w dziedzinie fizyki kwantowej, które doprowadziły do powstania lasera, prof. Charles Townes, a ostatnio kosmolog prof. John D. Barrow.
Cieszymy się bardzo z tego, że to właśnie Księdza Profesora spotkało tak wielkie wyróżnienie i z całego serca gratulujemy Ci tej nagrody. Od dawna docenialiśmy Twoją Wielkość i podziwialiśmy Mądrość, z jaką wyjaśniasz zawiłe problemy Wszechświata. Dziś dzielimy z Tobą radość z tego międzynarodowego uznania Twych badań, życzymy Ci dużo zdrowia i sił do dalszego zgłębiania tajemnic Wszechświata oraz wszelkiego Bożego Błogosławieństwa.
Andrzej Woszczyk
