Po 122 latach Wenus ponownie   na tarczy Słońca Tadeusz Jarzębowski

W „Uranii” 6/2003 — w artykule dotyczącym kongresu Unii Astronomicznej w Sydney — wspominaliśmy o związanym z historią Australii wydarzeniu z roku 1769, jakim było przejście Wenus przed tarczą Słońca. Otóż w roku bieżącym nadarza się kolejna okazja obejrzenia tego zjawiska

	Rys.1 Wenus widoczna na tle tarczy Słońca. Klisza z 6 grudnia 1882 r.

Gdyby orbity Merkurego i Wenus leżały w płaszczyźnie, w jakiej Ziemia obiega Słońce, planety te pojawiałyby się na jego tarczy przy każdej koniunkcji dolnej. Ale nachylenie ich orbit do płaszczyzny ekliptyki (7° i 3°,4) sprawia, że Merkuremu przydarza się to 13 do 14 razy na stulecie (ostatnie 7 maja 2003 r.), natomiast Wenus znacznie, znacznie rzadziej. W XX w. „nie gościła ona” w ogóle na tarczy Słońca, natomiast w wieku XXI nastąpi to dwa razy: 8 czerwca 2004 i 6 czerwca 2012 r.

    Wenus na tarczy Słońca to zjawisko bardziej efektowne niż przejście Merkurego. Jest to planeta większa i w okresie koniunkcji dolnej bliższa — zatem jej obraz wyraźnie większy.

Rys.2 Zjawisko przejścia Wenus przed tarczą Słońca w dniu 8 czerwca 2004 r. Rejony widzialności

    Tegoroczne zjawisko trwać będzie nieco ponad 6 godzin; początek o 5^h 20^m, koniec o 11^h 24^m czasu uniwersalnego*, tj. od 7^h 20^m do 13^h 24^m obowiązującego latem czasu wschodnioeuropejskiego. Zjawisko jest dostępne do obserwacji wszędzie tam, gdzie w tym czasie jest Słońce nad horyzontem.

    Na

Rys.3 Linie ukazują trasy przesuwania się Wenus po tarczy Słońca dla zjawisk od 1761 do 2125 r. Dla przejścia z roku 1882 (rys. 1) zaznaczono najmniejszą odległość planety od środka tarczy

podbiegunowym, tu Słońce zawsze wschodzi i zachodzi, ale czerwcowa „noc” jest tu krótka, a Słońce tylko około 4° pod horyzontem. Otóż gdy Wenus pojawi się tam na tarczy Słońca (znajdującego się na wysokości 3°), będzie to jeszcze wieczór, 7 czerwca. Następnie schowa się ono pod horyzont wraz z obrazem Wenus na swej tarczy i wkrótce pojawi się ponownie, rankiem 8 czerwca. Gdy planeta zakończy swą wędrówkę po tarczy Słońca, będzie ono już 4° nad horyzontem. Tak więc początek zjawiska obserwuje się przed północą jednego dnia, potem przerwa i kontynuowanie obserwacji dnia następnego.

* * *

    W tabeli podane są zjawiska przejść Wenus przed tarczą Słońca, jakie następowały od wieku XVII i nastąpią do wieku XXVII. Spoglądając na daty, zauważa się, iż pojawia się tu 243-letnia okresowość. I tak historyczne zjawisko z roku 1769 — obserwowane przez kapitana Jamesa Cooka — będzie miało swoją „powtórkę” w roku 2012, a następnie w latach 2255 i 2498. Podobnie zjawisko tegoroczne skorelowane jest z rokiem 1761, a następnie z latami 2247 i 2490. Obecnie występują cztery związane z tą 243-letnią okresowością grupy; w tabeli oznakowano je litrami A, B, C, D. Dla każdej z tych czterech grup ukazano na