Listopad 2011

W roku 2011 wystąpią cztery zaćmienia Słońca, wszystkie częściowe na całej Ziemi: 4 stycznia (widoczne w Europie, zachodniej Azji i północnej Afryce), 1 czerwca (widoczne w Ameryce Północnej i we wschodniej Azji), 1 lipca (widoczne w Afryce, południowej Azji i na Oceanie Indyjskim) oraz 25 listopada (widoczne w Australii, Antarktydzie i na Oceanie Indyjskim). Pierwsze z wymienionych zaćmień będzie widoczne w Polsce tuż po wschodzie Słońca, osiągając fazę aż 0,8. Dojdzie także do dwóch zaćmień Księżyca: całkowitego 15 czerwca, oraz całkowitego 10 grudnia. Obydwa zaćmienia widoczne będą w Polsce przy wschodzie Księżyca.

W 2011 roku do Słońca zbliży się 31 znanych komet, z których tylko dwie będzie można obserwować przez lornetki.

Data 2011		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
XI	1	24,56	4,43	201,65
	3	24,21	4,22	175,27
	5	23,84	4,02	148,90
	7	23,44	3,80	122,53
	9	23,00	3,58	96,16
	11	22,53	3,36	69,79
	13	22,03	3,14	43,42
	15	21,51	2,90	17,06
	17	20,95	2,67	350,69
	19	20,36	2,43	324,33
	21	19,74	2,19	297,96
	23	19,10	1,94	271,60
	25	18,42	1,70	245,24
	27	17,72	1,45	218,88
XI	29	17,00	1,20	192,52
XII	1	16,24	0,94	166,16
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 16d07h03m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Dni są coraz krótsze, co widać po momentach wschodu i zachodu Słońca w Warszawie. Dnia 1 listopada Słońce wschodzi o 5^h31^m, zachodzi o 15^h08^m, a 30 listopada wschodzi o 6^h21^m, natomiast zachodzi o 14^h28^m. W dniu 25 listopada wystąpi częściowe zaćmienie Słońca, niewidoczne w Polsce.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli pod koniec listopada, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: pierwsza kwadra 2^d16^h38^m, pełnia 10^d20^h16^m, ostatnia kwadra 18^d15^h09^m i nów 25^d06^h10^m. W apogeum Księżyc znajdzie się 8 listopada o 13^h21^m, natomiast w perygeum 23 listopada o 23^h25^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

Pod koniec listopada wieczorem, tuż po zachodzie Słońca, bardzo nisko nad południowo-zachodnim horyzontem, pojawia się Merkury. Obserwacja planety jest jednak praktycznie niemożliwa, gdyż pod koniec zmierzchu cywilnego (w godzinę po zachodzie Słońca) wzniesie się ona na maksymalną wysokość zaledwie 0,5° nad horyzontem, ginąc w blasku zorzy wieczornej.

Wieczorem, w pobliżu Merkurego pojawia się Wenus jako „Gwiazda Wieczorna” o jasności -3,7^m. Warunki widoczności planety w ciągu miesiąca szybko się poprawiają — pod koniec listopada w godzinę po zachodzie Słońca znajdziemy ją już na wysokości 5° nad horyzontem, jednak nadal może ona niknąć w blasku zorzy wieczornej.

W drugiej połowie nocy możemy obserwować Marsa, świecącego w gwiazdozbiorze Lwa z jasnością 0,9^m. Mała średnica tarczy planety, wynosząca jedynie 6'', praktycznie uniemożliwia dostrzeżenie jakichkol­wiek szczegółów powierzchniowych przez teleskopy amatorskie, jednak z łatwością można zauważyć najmniejszą w 2011 r. fazę Marsa, wynoszącą 0,9.

W pierwszej połowie nocy na granicy gwiazdozbiorów Ryb i Barana znajdziemy Jowisza, świecącego z jasnością -2,9^m. W ciągu miesiąca warunki widoczności planety praktycznie nie ulegają zmianie. Przez teleskop możemy obserwować tarczę Jowisza o średnicy 48'', zmiany w układzie chmur planety oraz zjawiska w systemie jej księżyców galileuszowych.

Nad ranem w gwiazdozbiorze Panny, widoczny jest Saturn świecący z jasnością +0,7^m. Warunki widzialności planety w ciągu miesiąca szybko się poprawiają — wysokość Saturna nad horyzontem, mierzona na godzinę przed wschodem Słońca, zwiększa się w tym okresie od 8° do 25°.

W pierwszej połowie nocy, w gwiazdozbiorze Ryb, można obserwować Urana jako „gwiazdę” o jasności 5,8^m. Wieczorem w gwiazdozbiorze Wodnika, na wysokości 25° nad południowym horyzontem (półtorej godziny po zachodzie Słońca), można natomiast obserwować Neptuna jako „gwiazdę” o jasności 7,9^m.

Planeta karłowata (134340) Pluton znajduje się na niebie zbyt blisko Słońca i jest niewidoczna.

Wieczorem można obserwować planetę karłowatą (1) Ceres, świecącą w gwiazdozbiorze Wodnika (jasność 8,4^m-8,7^m):

7 XI: 23^h30,7^m, -17°35'; 17 XI: 23^h30,6^m, -16°45'; 27 XI: 23^h32,8^m, -15°42'.

W listopadzie w pobliżu opozycji znajdują się jasne planetoidy (jaśniejsze od 9,0^m):

(15) Eunomia, (jasność 8,2^m - 7,9^m): 7 XI: 4^h25,8^m, +38°26'; 17 XI: 4^h16,5^m, +37°52'; 27 XI: 4^h05,7^m, +36°50'.

(29) Amphitrite, (jasność 8,7^m - 9,2^m): 7 XI: 2^h31,9^m, +22°59'; 17 XI: 2^h22,0^m, +22°28'; 27 XI: 2^h13,8^m, +21°52'.

Komety

Wieczorem wysoko na niebie w gwiazdozbiorze Herkulesa będzie można przy pomocy lornetek obserwować kometę C/2009 P1 (Garradd):

31 X: 17^h37,6^m, +18°44', 7,9^m; 10 XI: 17^h33,6^m, +19°00', 7,8^m; 20 XI: 17^h31,4^m, +19°35', 7,7^m; 30 XI: 17^h30,5^m, +20°32', 7,6^m.

Przewidywana średnica głowy komety wynosi 6', czyli około jedną piątą średnicy tarczy Księżyca.

Należy pamiętać, że położenie komety, a zwłaszcza jej jasność, może się nieco różnić od przewidywanego. Zaleca się podejmować próby jej dostrzeżenia z dala od miasta, najlepiej w okresie nowiu Księżyca, czyli pod koniec listopada.

Meteory

Od 6 do 30 listopada promieniują meteory z roju Leonidów (LEO), związanego z kometą 55P/Tempel-Tuttle. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Lwa i ma współrzędne: α = 10^h08^m, δ = +22°. Główne maksimum aktywności przypada w tym roku 18 listopada o 3:40 UT, jednak możliwe jest wystąpienie innych maksimów. W obserwacjach meteorów będzie przeszkadzał Księżyc w ostatniej kwadrze.

∗ ∗ ∗

1^d23^h

Złączenie Merkurego z Wenus w odl. 2°.

3^d04^h

Maksymalna libracja Księżyca (9,3°) w kierunku Mare Australe (oświetlone).

3^d19^h12^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

4^d05^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 5°.

5^d02^h47^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

6^d21^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 5°.

7^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

8^d22^h23^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa 1143 Cyg osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2005].

9^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Tri (miryda) (2^h37,0^m, +34°16') osiąga maksimum jasności (6,2^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2008].

9^d15^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 4°.

9^d17^h

Neptun nieruchomy w rektascensji.

11^d

Gwiazda zmienna długookresowa T Aqr (miryda) (20^h49,9^m, -5°09') osiąga maksimum jasności (7,7^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 3/2009].

11^d11^h

Minimalna libracja Księżyca (3,3°) w kierunku krateru Schickard (oświetlony).

11^d16^h19^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

13^d06^h

Złączenie Merkurego z Wenus w odl. 2°.

14^d09^h

Merkury w maksymalnej elongacji wschodniej od Słońca w odległości 22°45'.

15^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

17^d01^h06^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

17^d19^h12^m

Rys. 5 Mapa gwiazdozbioru Byka do obserwacji gwiazdy zmiennej zaćmieniowej HU Tau (4^h38^m15,8^s, +20°41'05'') (typu Algola). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 15°, północ u góry).

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m.

18^d09^h

Maksymalna libracja Księżyca (9,2°) w kierunku Sinus Iridium (oświetlona).

19^d

Gwiazda zmienna długookresowa R And (miryda) (0^h24,0^m, +38°35') osiąga maksimum jasności (6,9^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2010].

19^d03^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 8°.

19^d04^h

Odkrycie gwiazdy 19 Sex (5,8^m) przy ciemnym brzegu Księżyca w ostatniej kwadrze, widoczne prawie w całej Polsce (z wyjątkiem południowej i południowo-zachodniej części) na wysokości 39° nad horyzontem (Szczecin 4^h04^m — Olsztyn 4^h19^m). W pasie Zielona Góra – Kraków zakrycie widoczne jako brzegowe.

19^d18^h37^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

19^d20^h09^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

19^d20^h33^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

21^d00^h06^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

21^d21^h55^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

22^d16^h10^m

Słońce wstępuje w znak Strzelca, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 240°.

22^d19^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 7°.

23^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

23^d20^h55^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

23^d23^h33^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

24^d09^h

Merkury nieruchomy w rektascensji.

24^d19^h

Minimalna libracja Księżyca (3,0°) w kierunku Mare Humboldtianum (zacienione).

24^d21^h21^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

25^d

Rys. 6 Schemat częściowego zaćmienia Słońca w dniu 25 listopada 2011 [wg F. Espenak, NASA/GSFC].

Częściowe zaćmienie Słońca. Cień Księżyca przechodzi pod południowymi obszarami biegunowymi Ziemi. Zaćmienie widoczne będzie na całym obszarze Antarktydy i Oceanu Antarktycznego, jak również na południowym cyplu Afryki oraz na Tasmanii i Nowej Zelandii. Faza maksymalna równa 0,9046 nastąpi o godzinie 6^h20^m16,6^s i będzie widoczna u wybrzeży Antarktydy w punkcie o współrzędnych φ = 68°48'S, λ = 81°17'W. Geocentryczne złączenie Słońca i Księżyca w rektascensji nastąpi 25 listopada 2011 o godzinie 6^h09^m39,5^s. W Polsce zaćmienie niewidoczne.

26^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Hya (miryda) (13^h29,7^m, -23°17') osiąga maksimum jasności (4,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2010].

26^d00^h37^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

26^d09^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 1°.

27^d04^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 2°.

27^d18^h41^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

28^d01^h58^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

29^d22^h14^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].