Listopad 2008

W roku 2008 wystąpią dwa zaćmienia Słońca: obrączkowe, widoczne 7 lutego z południowych obszarów podbiegunowych Ziemi, oraz całkowite, widoczne 1 sierpnia w Azji. Drugie z wymienionych zaćmień widoczne będzie w Polsce jako częściowe. Dojdzie także do dwóch zaćmień Księżyca: całkowitego 21 lutego i częściowego 16 sierpnia. Obydwa te zaćmienia będzie można obserwować w Polsce.

W 2008 roku kilkakrotnie dojdzie do zakryć gromady otwartej Plejady przez Księżyc. Z Polski można będzie te zjawiska obserwować w dniach: 12 marca, 23 sierpnia, 20 września oraz 12 listopada. Można będzie także obserwować zakrycia planet przez Księżyc: 10 maja zakrycie Marsa i 1 grudnia zakrycie Wenus.

W 2008 roku do Słońca zbliży się 40 znanych komet, z których dwie będzie można być może obserwować nawet przez większe lornetki.

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
XI	1	24,44	4,35	254,32
	3	24,09	4,15	227,95
	5	23,70	3,94	201,58
	7	23,29	3,72	175,21
	9	22,84	3,50	148,84
	11	22,36	3,28	122,48
	13	21,85	3,05	96,11
	15	21,31	2,81	69,74
	17	20,74	2,58	43,38
	19	20,14	2,34	17,01
	21	19,51	2,10	350,65
	23	18,86	1,85	324,29
	25	18,17	1,60	297,93
	27	17,46	1,35	271,57
XI	29	16,73	1,10	245,21
XII	1	15,97	0,85	218,85
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 20d06h58m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Dni są coraz krótsze, co widać po momentach wschodu i zachodu Słońca w Warszawie. Dnia 1 listopada Słońce wschodzi o 5^h32^m, zachodzi o 15^h06^m, a 30 listopada wschodzi o 6^h22^m, zachodzi o 14^h28^m.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli pod koniec listopada, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: pierwsza kwadra 6^d04^h03^m, pełnia 13^d06^h17^m, ostatnia kwadra 19^d21^h31^m i nów 27^d16^h55^m. W apogeum Księżyc znajdzie się 2 listopada o 4^h56^m, w perygeum 14 listopada o 10^h04^m i ponownie w apogeum 29 listopada o 16^h54^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

Na początku listopada nad ranem, nisko nad południowo-wschodnim horyzontem, można jeszcze próbować obserwować Merkurego. W dniu 1 listopada, na początku świtu cywilnego, tzn. około godzinę przed wschodem Słońca, można go będzie odnaleźć na wysokości ponad 7° nad horyzontem, świecącego z jasnością -0,9^m. Przez teleskop zobaczymy tarczę planety o średnicy 6'' w fazie zbliżonej do pełni. Teleskop o średnicy obiektywu 15 cm, przy powiększeniu 150×, umożliwi dostrzeżenie szczegółów powierzchniowych planety, w czym może pomóc użycie żółtego filtru.

Wieczorem, nisko nad południowo-zachodnim horyzontem, można dostrzec Wenus jako „Gwiazdę Wieczorną” o jasności -4,0^m. Warunki widoczności planety w ciągu miesiąca nieco się poprawiają — o ile na początku listopada pod koniec zmierzchu cywilnego, tj. około godzinę po zachodzie Słońca, znajdziemy ją na wysokości zaledwie 5° nad horyzontem, to pod koniec miesiąca będzie to już 11°. Przez teleskop dostrzeżemy tarczę planety o średnicy 15'', w fazie zmniejszającej się po „pełni”.

Mars znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest niewidoczny.

Wieczorem, na wysokości 14° nad horyzontem, wznosi się Jowisz, świecący z jasnością -2,1^m. W ciągu miesiąca warunki widoczności planety praktycznie nie ulegają zmianie. Przez teleskop możemy obserwować tarczę Jowisza o średnicy 35'', zmiany w układzie chmur planety oraz zjawiska w systemie jej księżyców galileuszowych.

Nad ranem, wysoko na niebie w gwiazdozbiorze Lwa, widoczny jest Saturn świecący z jasnością 1,2^m. Duża wysokość planety nad horyzontem ułatwia teleskopowe obserwacje struktur w jej atmosferze. W listopadzie krawędź systemu pierścieni Saturna skierowana jest już prawie dokładnie w kierunku Ziemi, toteż są one w teleskopie widoczne jedynie jako bardzo cienka kreska, przecinająca tarczę planety, co znacznie ułatwi dostrzeżenie słabych księżyców Saturna nawet przez niewielkie teleskopy amatorskie.

W pierwszej połowie nocy, w gwiazdozbiorze Wodnika, można obserwować Urana jako „gwiazdę” o jasności 5,8^m.

Wieczorem, półtorej godziny po zachodzie Słońca, na wysokości 20° nad południowym horyzontem, w gwiazdozbiorze Koziorożca, można natomiast obserwować Neptuna jako „gwiazdę” o jasności 7,9^m.

Planeta karłowata (134340) Pluton znajduje się na niebie zbyt blisko Słońca i jest niewidoczna.

Planeta karłowata (1) Ceres jest widoczna nad ranem w gwiazdozbiorze Lwa:

16 XI: 10^h35,2^m, +17°53', 8,5^m; 26 XI: 10^h47,3^m, +17°30', 8,4^m.

W listopadzie w pobliżu opozycji znajdują się jasne planetoidy:

(2) Pallas, (jasność 8,0^m): 6 XI: 5^h30,0^m, -26°55'; 16 XI: 5^h26,2^m, -29°26'; 26 XI: 5^h19,9^m, -31°23'.

(4) Vesta, (jasność 6,5^m): 6 XI: 2^h25,6^m, +3°14'; 16 XI: 2^h16,4^m, +2°54'; 26 XI: 2^h08,8^m, +2°52'.

(9) Metis, (jasność 8,4^m): 6 XI: 2^h47,1^m, +11°23'; 16 XI: 2^h36,9^m, +11°13'; 26 XI: 2^h28,1^m, +11°13'.

Meteory

Od 25 września do 25 listopada promieniują meteory z kompleksu Taurydów, związanego z kometą krótkookresową 2P/Encke: Południowe Taurydy (STA) i Północne Taurydy (NTA). Radianty meteorów leżą w gwiazdozbiorze Byka i mają odpowiednio współrzędne: α = 3^h28^m, δ = +13° oraz α = 3^h52^m, δ = +22°. Maksimum aktywności STA przypada 5 listopada, natomiast NTA 12 listopada. W obrębie omawianych rojów stosunkowo często występują jasne bolidy, w bieżącym roku możliwa jest ich wzmożona aktywność. Tym razem porannym obserwacjom STA nie będzie przeszkadzał Księżyc przed pierwszą kwadrą, natomiast obserwacje NTA będą praktycznie niemożliwe w związku z Księżycem zbliżającym się do pełni.

Od 10 do 23 listopada promieniują meteory z roju Leonidów (LEO), związanego z kometą 55P/Tempel-Tuttle. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Lwa i ma współrzędne: α = 10^h08^m, δ = +22°. Główne maksimum aktywności przypada w tym roku 17 listopada o 9 UT, jednak możliwe jest wystąpienie drugiego maksimum 17 listopada o 0:22 UT. Niestety, w obserwacjach tych meteorów będzie przeszkadzał Księżyc przed ostatnią kwadrą.

Od 15 do 25 listopada promieniują meteory z roju alfa-Monocerotydów (AMO). Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Jednorożca i ma współrzędne: α = 7^h48^m, δ = +01°. Maksimum aktywności przypada 21 listopada o 9:25 UT. Jest to rój o małej aktywności, jednak często sprawia niespodzianki. W 1995 r. przez pięć minut ZHR (zenitalna liczba godzinna) wynosiła dla niego aż ok. 420, a cały rozbłysk trwał 30 minut. Analiza analogicznych zjawisk pozwala przypuszczać, że występują one okresowo co 10 lat. W 2005 r., 2006 i 2007 r. nie zaobserwowano jednak znacząco wyższej aktywności roju, toteż być może kolejnego rozbłysku AMO można spodziewać się w roku bieżącym. Obserwacjom tego bardzo ciekawego roju nie będzie przeszkadzał Księżyc po ostatniej kwadrze.

* * *

1^d

Rys. 4

Mapa gwiazdozbioru Zająca do obserwacji gwiazdy zmiennej długookresowej R Lep (4^h59^m36,3^s, -14°48'21''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 6°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa R Lep (miryda) (4^h59,6^m, -14°48') osiąga maksimum jasności (9,6^m).

1^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

1^d06^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 3°.

2^d02^h19^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

2^d04^h

Neptun nieruchomy w rektascensji.

3^d16^h

Minimalna libracja Księżyca (4,4°) w kierunku Sinus Iridium (zacieniona)

4^d00^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 2°.

5^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Leo (miryda) (9^h47,6^m, +11°26') osiąga maksimum jasności (5,8^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2009].

6^d19^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 0,4°.

8^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

8^d21^h15^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

8^d22^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 3°.

9^d

Gwiazda zmienna długookresowa U Cyg (miryda) (20^h19,6^m, +47°53') osiąga maksimum jasności (7,2^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2006].

10^d03^h

Maksymalna libracja Księżyca (8,5°) w kierunku krateru Schickard (zacieniony).

11^d22^h55^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

12^d01^h46^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

13^d20^h

Odkrycie gromady otwartej Plejady (3,0^m) przy ciemnym brzegu Księżyca tuż po pełni, widoczne w całej Polsce (Kraków 20^h06^m — Olsztyn 20^h13^m).

13^d22^h27^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

14^d

Rys. 5

Mapa gwiazdozbioru Łabędzia do obserwacji gwiazdy zmiennej χ Cyg (19^h50^m33,9^s, +32°54'51''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 6°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa χ Cyg (miryda) (19^h50,5^m, +32°55') osiąga maksimum jasności (5,2^m).

16^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

16^d02^h

Minimalna libracja Księżyca (5,2°) w kierunku Mare Australe (zacienione)

17^d19^h24^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

20^d21^h46^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

21^d22^h43^m

Słońce wstępuje w znak Strzelca, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 240°.

22^d16^h29^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

22^d23^h07^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

23^d12^h

Maksymalna libracja Księżyca (8,4°) w kierunku Mare Humboldtianum (zacienione).

24^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej. 24^d00^h51^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

25^d00^h28^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

25^d02^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 5°.

25^d17^h

Merkury w koniunkcji górnej ze Słońcem.

27^d01^h50^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

27^d07^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 7°.

27^d22^h

Uran nieruchomy w rektascensji.

27^d23^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 4°.

28^d

Gwiazda zmienna długookresowa U Cet (miryda) (2^h33,7^m, -13°09') o siąga maksimum jasności (7,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 3/2011].

28^d01^h17^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

29^d

Gwiazda zmienna długookresowa U Ari (miryda) (3^h11,1^m, +14°48') osiąga maksimum jasności (8,1^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2009].

29^d02^h

Złączenie Merkurego z Marsem w odl. 0,6°.

29^d02^h03^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

29^d03^h10^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2011].

30^d19^h16^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

Rys. 6

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w listopadzie 2008 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo.

 

Rys. 7

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna w listopadzie 2008 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo.