Październik 2004

Rok 2004 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa częściowe zaćmienia Słońca: 19 kwietnia i 14 października, niestety obydwa niewidoczne w Polsce. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 4 maja i 28 października, widocznych w Polsce.

W dniu 8 czerwca będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Wenus na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

W 2004 r. do Słońca zbliży się 29 znanych komet, z których jedna (C/2001 Q4 (NEAT)) powinna być bez problemu widoczna gołym okiem.

We wrześniu do Ziemi zbliży się na wyjątkowo małą odległość niewielka planetoida (4179) Toutatis, dzięki czemu będzie możliwa jej obserwacja przez teleskopy amatorskie.

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
X	1	26.00	6.70	146.66
	3	26.11	6.60	120.27
	5	26.20	6.50	93.88
	7	26.26	6.38	67.50
	9	26.29	6.26	41.11
	11	26.29	6.13	14.73
	13	26.26	5.99	348.34
	15	26.20	5.85	321.96
	17	26.11	5.70	295.58
	19	25.99	5.54	269.20
	21	25.84	5.37	242.82
	23	25.65	5.20	216.45
	25	25.44	5.02	190.07
	27	25.20	4.84	163.69
	29	24.92	4.64	137.32
X	31	24.62	4.45	110.94
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 12d02h47m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Dni są coraz krótsze, co widać po momentach wschodu i zachodu Słońca. W Warszawie 1 października Słońce wschodzi o 4^h37^m, zachodzi o 16^h13^m, a 31 października wschodzi o 5^h30^m, zachodzi o 15^h08^m.

W dniu 14 października wystąpi częściowe zaćmienie Słońca (niewidoczne w Polsce), a 28 października całkowite zaćmienie Księżyca (widoczne w Polsce).

W październiku Słońce wstępuje w znak Skorpiona.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli w połowie października, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: ostatnia kwadra 6^d10^h12^m, nów 14^d02^h48^m, pierwsza kwadra 20^d21^h59^m i pełnia 28^d03^h07^m. W apogeum Księżyc znajdzie się 5^d22^h11^m, a w perygeum 17^d23^h56^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

Merkury znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest niewidoczny.

Praktycznie nie zmieniają się warunki porannej widzialności Wenus. W ciągu miesiąca jej wysokość nad południowo-wschodnim horyzontem, mierzona na godzinę przed wschodem Słońca, maleje od 29° do 23°, przy praktycznie stałej jasności równej -4^m. Przez teleskop możemy jednak zaobserwować spadek średnicy tarczy planety od 17'' do 13'', przy fazie powoli zbliżającej się do „pełni”.

W połowie miesiąca na porannym niebie pojawia się Mars, jednak jego wysokość nad horyzontem, mierzona na początku świtu cywilnego, wyniesie pod koniec miesiąca zaledwie 6°, co przy jasności zaledwie 1,7^m czyni jego obserwacje praktycznie niemożliwymi. Jednocześnie, średnica tarczy planety osiąga najmniejszą w bieżącym roku wielkość równą tylko 3,5'', co oczywiście uniemożliwia dostrzeżenie jakichkolwiek szczegółów powierzchniowych.

Podobnie, już na początku października, na porannym niebie pojawia się Jowisz, który jednak szybko wznosi się ponad horyzont, pod koniec miesiąca osiągając wysokość już 19°. Planeta świeci wtedy na tle gwiazd gwiazdozbioru Panny z jasnością -1,7^m. Przez teleskopy można obserwować zjawiska zachodzące w układzie księżyców galileuszowych Jowisza.

Saturn widoczny jest w drugiej połowie nocy, świecąc w gwiazdozbiorze Bliźniąt z jasnością 0,2^m.

Warunki obserwacji Urana i Neptuna w stosunku do września nie zmieniają się.

Pluton zachodzi wieczorem i jego obserwacja jest już raczej niemożliwa.

W październiku w pobliżu opozycji znajduje się jasna planetoida:

(4) Vesta, (jasność 6,5^m). 7 X: 23^h24,6^m, -15°55'; 17 X: 23^h19,3^m, -16°02'; 27 X: 23^h16,6^m, -15°46'.

Meteory

Od 6 do 10 października promieniują wolne meteory z roju Drakonidów (GIA), związanego z kometą 21P/Giacobini-Zinner (dlatego zwane są również Giacobinidami). Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Smoka i ma współrzędne: α = 17^h28^m, δ = +54°. W roku bieżącym przewidywane jest maksimum w dniu 8 października o 2^h10^m (odpowiednik maksimum z 1998 r). Możliwy jest wzrost aktywności roju w związku ze zbliżającym się w 2005 r. powrotem macierzystej komety. Warunki obserwacji w tym roku są dobre w związku z Księżycem zbliżającym się do nowiu.

Od 14 do 27 października promieniują meteory z mało aktyw-nego roju epsilon Geminidów (EGE), związanego z kometą Ikeya z 1964 r. Radiant tych bardzo szybkich meteorów leży w gwiazdozbiorze Bliźniąt i ma współrzędne: α = 6^h48^m, δ = +27°. Maksimum aktywności przewidywane jest na 18 października, toteż w porannych obserwacjach nie będzie przeszkadzał zbliżający się do pierwszej kwadry Księżyc.

Od 2 października do 7 listopada promieniują szybkie, białe meteory ze śladami, z roju Orionidów (ORI), związanego z kometą 1P/Halley. Radiant meteorów leży na granicy gwiazdozbiorów Oriona i Bliźniąt i ma współrzędne: α = 6^h20^m, δ = +16°. W bieżącym roku maksimum aktywności przypada 21 października, jednak odnotowywano już także inne maksima. W 1993 i 1998 r. wystąpiło równie wyraźne maksimum w dniach 17-18 października, tak więc można się go spodziewać także i w roku bieżącym. Warunki obserwacyjne w tym roku są dobre, gdyż w porannych obserwacjach nie będzie przeszkadzał Księżyc w pierwszej kwadrze.

* * *

1^d

Gwiazda zmienna długookresowa T Dra (miryda) (17^h56,4^m, +58°13') osiąga maksimum jasności (9,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2006].

2^d

Gwiazda zmienna długookresowa RS Lib (miryda) (15^h24,3^m, -22°55') osiąga maksimum jasności (7,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2004].

2^d10^h

Minimalna libracja Księżyca (4,8°) w kierunku Mare Australe (zacienione).

2^d22^h

Odkrycie gwiazdy 32 Tau (5,6^m) przy ciemnym brzegu Księżyca po pełni, widoczne w całej Polsce (Wrocław 22^h17^m — Olsztyn 22^h24^m).

5^d04^h

Odkrycie gwiazdy 136 Tau (4,6^m) przy ciemnym brzegu Księżyca przed ostatnią kwadrą, widoczne w całej Polsce (Szczecin 4^h33^m — Krosno 4^h53^m).

5^d18^h

Merkury w koniunkcji górnej ze Słońcem.

6^d18^h10^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

7^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

7^d13^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 5°.

8^d03^h

Odkrycie gwiazdy υ¹ Tau (5,7^m) przy ciemnym brzegu Księżyca po ostatniej kwadrze, widoczne w całej Polsce (Szczecin 4^h17^m — Krosno 4^h30^m).

9^d

Rys. 3

Mapa gwiazdozbioru Kasjopei do obserwacji gwiazdy zmiennej V Cas (23^h11^m40.7^s, +59°41'59''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 6°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa V Cas (miryda) (23^h11,6^m, +59°42') osiąga maksimum jasności (7,9^m).

9^d13^h

Maksymalna libracja Księżyca (7,7°) w kierunku krateru Schickard (oświetlony).

10^d21^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 3°.

11^d

Gwiazda zmienna długookresowa S CrB (miryda) (15^h21,4^m, +31°22') osiąga maksimum jasności (7,3^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2007].

11^d

Gwiazda zmienna długookresowa U Ari (miryda) (3^h11,1^m, +14°48') osiąga maksimum jasności (8,1^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2005].

12^d

Rys. 4

Mapa gwiazdozbioru Raka do obserwacji gwiazdy zmiennej R Cnc (8^h16^m33.8^s, +11°43'35''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 8°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa R Cnc (miryda) (8^h16,6^m, +11°44') osiąga maksimum jasności (6,8^m).

12^d02^h57^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

12^d20^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 0,6°.

12^d23^h45^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

13^d

Gwiazda zmienna długookresowa T Cep (miryda) (21^h09,6^m, +68°29') osiąga maksimum jasności (6,0^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2008].

13^d08^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 0,5°.

14^d

Rys. 5

Schemat częściowego zaćmienia Słońca w dniu 14 października 2004 [wg F. Espenak, NASA/GSFC].

Częściowe zaćmienie Słońca widoczne w Azji północno-wschodniej, Japonii, na Alasce oraz w zachodniej części Oceanu Spokojnego. Faza maksymalna równa 0,928 nastąpi o godzinie 2^h59^m w punkcie o współrzędnych: φ = 61°N, λ = 154°W.

14^d14^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 0,8°.

15^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

15^d17^h12^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

15^d20^h34^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

15^d21^h45^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

16^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Sgr (miryda) (19^h16,7^m, -19°18') osiąga maksimum jasności (7,3^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 3/2005].

16^d00^h

Minimalna libracja Księżyca (3,4°) w kierunku Sinus Iridium (zacieniona).

17^d23^h06^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

20^d00^h27^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

22^d01^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 6°.

22^d01^h48^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

22^d10^h

Maksymalna libracja Księżyca (7,7°) w kierunku Mare Humboldtianum (oświetlone).

22^d20^h32^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

22^d21^h26^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

23^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

23^d01^h48^m

Słońce wstępuje w znak Skorpiona, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 210°.

23^d10^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 4°.

24^d05^h

Neptun nieruchomy w rektascensji.

28^d

Rys. 6

Schemat całkowitego zaćmienia Księżyca w dniu 28 października 2004 [wg.F.Espenak, NASA/GSFC].

Całkowite zaćmienie Księżyca. Zaćmienie widoczne w Ameryce Północnej i Południowej, Europie i Afryce zachodniej, Grenlandii oraz Atlantyku; we wschodniej części Oceanu Spokojnego przy wschodzie Księżyca, w pozostałej części Afryki i Europy (w tym w Polsce) oraz zachodniej i środkowej Azji przy zachodzie Księżyca. Maksymalna faza zaćmienia wyniesie 1,313. Przebieg zaćmienia: wejście Księżyca w półcień: 0^h06^m, początek zaćmienia częściowego: 1^h14^m, początek zaćmienia całkowitego: 2^h23^m, maksimum zaćmienia: 3^h04^m, koniec zaćmienia całkowitego: 3^h45^m, koniec zaćmienia częściowego: 4^h54^m, wyjście Księżyca z półcienia: 6^h03^m. W Polsce Księżyc zajdzie w połowie fazy półcieniowej, a w momencie maksimum znajdował się będzie na wysokości 21° nad horyzontem.

29^d10^h

Minimalna libracja Księżyca (4,5°) w kierunku Mare Australe (zacienione).

30^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Vir (miryda) (12^h38,5^m, +6°59') osiąga maksimum jasności (6,9^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2003].

30^d01^h41^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

31^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

Rys. 7

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w październiku 2004 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo

 

Rys. 8

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna w październiku 2004 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo