Grudzień 2003

Rok 2003 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa zaćmienia Słońca: obrączkowe (31 maja) i całkowite (23 listopada), z których pierwsze widoczne będzie w Polsce jako częściowe o dużej fazie. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 16 maja i 9 listopada, widocznych w Polsce.

7 maja będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Merkurego na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

Rok 2003 jest także rokiem „Wielkiej Opozycji Marsa” — w sierpniu planeta znajdzie się najbliżej Ziemi od 1924 r.

Ponadto w roku tym będzie można obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia galileuszowych księżyców Jowisza. Konfiguracja planet umożliwiająca obserwacje tych zjawisk powtórzy się ponownie dopiero w 2009 r.

W 2003 roku do Słońca zbliży się 21 znanych komet, z których aż trzy będzie można obserwować przez teleskopy amatorskie (w tym znaną kometę 2P/Encke).

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
XII	1	16.27	0.94	213.02
	3	15.50	0.68	186.67
	5	14.70	0.43	160.31
	7	13.88	0.17	133.95
	9	13.04	-0.08	107.60
	11	12.18	-0.34	81.25
	13	11.30	-0.60	54.89
	15	10.41	-0.85	28.54
	17	9.50	-1.11	2.19
	19	8.58	-1.36	335.84
	21	7.64	-1.61	309.50
	23	6.70	-1.86	283.15
	25	5.74	-2.11	256.81
	27	4.78	-2.35	230.46
	29	3.82	-2.59	204.12
XII	31	2.85	-2.83	177.78
2004 I	2	1.88	-3.07	151.44
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 17d03h59m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Słońce w swym ruchu rocznym po ekliptyce zmierza w kierunku punktu przesilenia zimowego: 22 grudnia osiąga najniższy punkt ekliptyki pod równikiem niebieskim i wstępując w znak Koziorożca rozpoczyna astronomiczną zimę. Dni są nadal coraz krótsze. W Warszawie 1 grudnia Słońce wschodzi o 6^h22^m, zachodzi o 14^h27^m, 22 grudnia wschodzi o 6^h43^m, zachodzi o 14^h25^m, a 31 grudnia wschodzi o 6^h45^m, ale zachodzi o 14^h32^m.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli w drugiej połowie grudnia, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: pełnia 8^d20^h37^m, ostatnia kwadra 16^d17^h42^m, nów 23^d09^h43^m i pierwsza kwadra 30^d10^h03^m. W apogeum Księżyc znajdzie się 7^d12^h05^m a w perygeum 22^d11^h50^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

W połowie grudnia wieczorem tuż nad południowo-zachodnim horyzontem pojawi się Merkury, jednak wzniesie się on na wysokość jedynie 2,5° (ok. godzinę po zachodzie Słońca) i jego obserwacja będzie praktycznie niemożliwa.

Bardzo powoli poprawiają się warunki wieczornej widzialności Wenus świecącej jako „Gwiazda Wieczorna” z jasnością -4^m. W ciągu miesiąca jej wysokość nad horyzontem mierzona godzinę po zachodzie Słońca systematycznie rośnie, osiągając pod koniec grudnia prawie 13°. Przez teleskop możemy obserwować tarczę planety o prawie stałej średnicy ok.12'' w fazie malejącej po „pełni”.

Warunki obserwacji Marsa w porównaniu z listopadem praktycznie nie ulegają zmianie, jednak w związku z postępującym oddalaniem się od Ziemi pod koniec miesiąca ma on jasność już tylko +0,2^m. W tym samym okresie średnica tarczy planety spada do zaledwie 8'', co utrudni obserwacje szczegółów powierzchniowych przez mniejsze teleskopy amatorskie.

Nadal w drugiej połowie nocy możemy obserwować Jowisza w gwiazdozbiorze Lwa jako „gwiazdę” o jasności -2.2^m. Przez teleskop zobaczymy tarczę planety o średnicy prawie 40'', co ułatwi obserwację zmian zachodzących w atmosferze Jowisza nawet przez niewielkie teleskopy amatorskie.

Przez całą noc w gwiazdozbiorze Bliźniąt możemy obserwować Saturna o jasności -0.3^m. Na przełomie grudnia i stycznia planeta znajdzie się w opozycji ze Słońcem, dzięki czemu przez teleskop zobaczymy jej tarczę o średnicy prawie 21''. W tym samym czasie układ pierścieni Saturna osiągnie rozpiętość aż 46'' przy dużym nachyleniu ich płaszczyzny do Ziemi, co ułatwi znacznie dostrzeżenie tzw. „Przerwy Cassiniego” nawet przez teleskopy amatorskie. Taki sam teleskop umożliwi zobaczenie księżyców Saturna: Tethys (9.9^m), Diony (10.1^m), Rhei (9.4^m), Tytana (8.0^m) i Iapetusa (od 10.0^m w maksymalnej elongacji zachodniej do 11.3^m w maksymalnej elongacji wschodniej).

Urana i Neptuna można próbować obserwować wieczorem na początku miesiąca nisko nad południowo-zachodnim horyzontem. W grudniu widzialność obu planet systematycznie pogarsza się i pod koniec miesiąca ich obserwacja (zwłaszcza Neptuna) staje się praktycznie niemożliwa.

Pluton nadal znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest niewidoczny.

W grudniu w pobliżu opozycji znajdują się jasne planetoidy:

(1) Ceres, (jasność 7.1^m). 7 XII: 7^h50.9^m, +26°28'; 17 XII: 7^h46.2^m, +27°33'; 27 XII: 7^h38.7^m, +28°41'.

(2) Pallas, (jasność 8.8^m). 7 XII: 1^h23.2^m, -23°33'; 17 XII: 1^h24.0^m, -23°02'; 27 XII: 1^h27.4^m, -22°11'.

(6) Hebe, (jasność 8.8^m). 7 XII: 7^h57.4^m, +6°32'; 17 XII: 7^h52.4^m, +7°03'; 27 XII: 7^h44.6^m, +7°56'.

(29) Amphitrite, (jasność 8.9^m). 7 XII: 4^h03.9^m, +30°49'; 17 XII: 3^h54.3^m, +30°16'; 27 XII: 3^h47.4^m, +29°39'.

W grudniu możemy kontynuować obserwacje komety krótkookresowej 2P/Encke. W ciągu miesiąca jej jasność systematycznie rośnie osiągając pod koniec grudnia prawie 4^m. Niestety, kometa zbliża się coraz bardziej do Słońca i już 8 grudnia w godzinę po zachodzie Słońca będzie ją można oglądać na wysokości zaledwie 8° nad horyzontem. Powinna wtedy mieć jasność ok.6,5^m:

10 XII: 17^h32.6^m, -6°16',6.3^m; 20 XII: 17^h00.1^m, -16°12',4.9^m; 30 XII: 17^h06.7^m, -23°26',4.2^m.

Meteory

Od 26 listopada do 15 grudnia promieniują meteory z roju χ-Orionidów (XOR), związanego z kompleksem Taurydów. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Byka i ma współrzędne: α = 5^h30^m, δ = +23°. Maksimum aktywności XOR przypada 2 grudnia. Strumień jest wizualnie słaby, jednak stosunkowo aktywny teleskopowo. Tegorocznym obserwacjom meteorów w drugiej połowie nocy nie będzie już przeszkadzał Księżyc po zachodzie.

Od 7 do 17 grudnia promieniują meteory z roju Geminidów (GEM) związanego z planetoidą (prawdopodobnie „wygasłą” kometą) 3200 Phaeton. Radiant Geminidów leży w gwiazdozbiorze Bliźniąt i w momencie maksimum aktywności w dniu 14 grudnia o 11:40 UT ma współrzędne α = 7^h28^m, δ = +33°. Warunki obserwacyjne Geminidów w tym roku są złe w związku z Księżycem w pobliżu ostatniej kwadry.

Od 12 grudnia do 23 stycznia promieniują meteory z roju Coma Berenicidów (COM). Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Warkocza i ma współrzędne: α = 11^h40^m, δ = +25°. Maksimum aktywności COM przypada 20 grudnia. Strumień jest słabo zbadany i wymaga obserwacji, wiadomo jedynie, że jest aktywny w okresach aktywności Geminidów i Kwadrantydów. Tegorocznym obserwacjom meteorów nie będzie przeszkadzał zbliżający się do nowiu Księżyc.

Od 17 do 26 grudnia promieniują meteory z roju Ursydów (URS). Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Małej Niedźwiedzicy i ma współrzędne: α = 14^h28^m, δ = +76°. Maksimum aktywności URS przypada 23 grudnia o godz. 1:00 UT. Strumień jest bardzo słabo zbadany, jednak w 1945 i 1986 wystąpiły znaczne wzrosty aktywności. Nieco mniejsze obserwowano także w 1988, 1994 i 2000. Składa się w większości ze słabych meteorów. Analiza ewolucji strumienia sugeruje także możliwość wystąpienia maksimów o 3:00 UT oraz o 2:40 UT. Obecny rok jest wyjątkowo korzystny do obserwacji tego ciekawego roju, gdyż dzień jego największej aktywności jest jednocześnie dniem nowiu Księżyca.

* * *

1^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

1^d16^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 4°.

3^d00^h25^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.8^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

4^d22^h43^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

5^d

Rys. 6

Mapa gwiazdozbioru Jednorożca do obserwacji gwiazdy zmiennej długookresowej V Mon (6^h22^m43.5^s, -2°11'43''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 7°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa V Mon (miryda) (6^h22.7^m, -2°11') osiąga maksimum jasności (7.0^m)

5^d10^h

Złączenie Merkurego z Wenus w odl. 7°.

5^d21^h04^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

7^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Ser (miryda) (15^h50.7^m, +15°08') osiąga maksimum jasności (6.9^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2008].

8^d01^h37^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.8^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

8^d16^h13^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

9^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

9^d06^h

Merkury w maksymalnej elongacji wschodniej od Słońca równej 21°.

10^d22^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 5°.

12^d02^h57^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

12^d05^h

Pluton w koniunkcji ze Słońcem.

14^d01^h20^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

15^d00^h

Maksymalna libracja Księżyca (9.5°) w kierunku krateru Schickard (oświetlony).

16^d04^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 4°.

16^d22^h09^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

17^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

17^d13^h

Merkury nieruchomy w rektascensji.

18^d19^h50^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

19^d18^h57^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

21^d15^h

Minimalna libracja Księżyca (2.3°) w kierunku Sinus Iridium (oświetlona).

21^d23^h26^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

22^d07^h04^m

Słońce wstępuje w znak Koziorożca, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 270°; rozpoczyna się zima astronomiczna.

22^d17^h49^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

23^d22^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 5°.

24^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

24^d19^h10^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

25^d16^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 3°.

25^d17^h49^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.8^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

26^d20^h31^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

27^d01^h

Merkury w koniunkcji dolnej ze Słońcem.

27^d08^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 5°.

27^d18^h

Maksymalna libracja Księżyca (9.9°) w kierunku Mare Humboldtianum (oświetlone).

28^d21^h52^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

28^d23^h27^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

30^d18^h

Złączenie Wenus z Neptunem w odl. 2°.

30^d19^h01^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.8^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

30^d23^h13^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

31^d14^h

Zakrycie gwiazdy μ Psc (4.8^m) przez ciemny brzeg Księżyca po pierwszej kwadrze, widoczne w całej Polsce (Wrocław 14^h36^m — Olsztyn 14^h44^m).

Rys. 7

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w grudniu 2003 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo.

 

Rys. 8

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna w grudniu 2003 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo.