Styczeń 2003

Rok 2003 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa zaćmienia Słońca: obrączkowe (31 maja) i całkowite (23 listopada), z których pierwsze widoczne będzie w Polsce jako częściowe o dużej fazie. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 16 maja i 9 listopada, widocznych w Polsce.

7 maja będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Merkurego na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

Rok 2003 jest także rokiem „Wielkiej Opozycji Marsa” — w sierpniu planeta znajdzie się najbliżej Ziemi od 1924 r.

Ponadto w roku tym będzie można obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia galileuszowych księżyców Jowisza. Konfiguracja planet umożliwiająca obserwacje tych zjawisk powtórzy się ponownie dopiero w 2009 r.

W 2003 roku do Słońca zbliży się 21 znanych komet, z których aż trzy będzie można obserwować przez teleskopy amatorskie (w tym znaną kometę 2P/Encke).

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
I	1	2,25	-2,98	302,17
	3	1,28	-3,21	275,83
	5	0,31	-3,44	249,49
	7	-0,66	-3,67	223,15
	9	1,63	-3,89	196,81
	11	-2,58	-4,10	170,48
	13	-3,54	-4,31	144,14
	15	-4,48	-4,52	117,81
	17	-5,41	-4,72	91,47
	19	-6,34	-4,91	65,13
	21	-7,25	-5,09	38,80
	23	-8,15	-5,27	12,47
	25	-9,03	-5,45	346,13
	27	-9,90	-5,61	319,80
	29	-10,76	-5,77	293,47
I	31	-11,60	-5,92	267,14
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 23d22h43m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Ziemia w swym ruchu po orbicie okołosłonecznej znajdzie się najbliżej Słońca 4 stycznia o 5^h, a zatem Słońce będzie wtedy w perygeum w odległości około 147 mln km. Dni stają się coraz dłuższe. W Warszawie 1 stycznia Słońce wschodzi o 6^h45^m, zachodzi o 14^h33^m, a 31 stycznia wschodzi o 6^h19^m, zachodzi o 15^h20^m. W styczniu Słońce wstępuje w znak Wodnika.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli na początku stycznia, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: nów 2^d20^h23^m, pierwsza kwadra 10^d13^h15^m, pełnia 18^d10^h47^m i ostatnia kwadra 25^d08^h33^m. W apogeum Księżyc znajdzie się w dniu 11 stycznia o 0^h45^m, a w perygeum 23 stycznia o 22^h34^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

W styczniu mamy dwa okresy widzialności Merkurego, jednak w obu przypadkach jego obserwacja będzie raczej trudna. Na początku miesiąca planetę można znaleźć wieczorem na wysokości zaledwie ok. 4° nad południowo-zachodnim horyzontem, natomiast pod koniec stycznia znajdziemy ją na tej samej wysokości nad ranem nad południowo-wschodnim horyzontem (odpowiednio godzinę po zachodzie i godzinę przed wschodem Słońca). W obu przypadkach w okresie maksymalnej kulminacji Merkury osiągnie jasność 1^m przy średnicy tarczy 9'' i fazie 20°.

Wenus widoczna jest nad ranem jako „Gwiazda Poranna” o jasności –4^m. W ciągu miesiąca warunki widzialności planety pogarszają się — jej wysokość nad horyzontem (na początku świtu cywilnego, czyli ok. godzinę przed wschodem Słońca) maleje od 20° do 12°. Przez teleskop w połowie miesiąca możemy obserwować tarczę Wenus o średnicy 25'' w fazie zbliżonej do kwadry.

Nad ranem, niedaleko od Wenus, w gwiazdozbiorze Wagi można zobaczyć Marsa świecącego z jasnością zaledwie 1,5^m. Mała średnica tarczy planety (zaledwie 5'') praktycznie uniemożliwia dostrzeżenie przez teleskop jakichkolwiek szczegółów powierzchniowych.

Przez całą noc możemy obserwować Jowisza w gwiazdozbiorze Raka jako obiekt –2,6^m. Pod koniec stycznia tarcza planety osiągnie największą w 2003 r. średnicę równą aż 45'', co jest związane z przebywaniem w pobliżu opozycji. Ułatwi to obserwację struktury chmur Jowisza nawet przez niewielkie teleskopy amatorskie, przez które można też obserwować zjawiska zachodzące w układzie galileuszowych księżyców planety. Styczeń jest kolejnym miesiącem, w którym możemy obserwować ich wzajemne zakrycia i zaćmienia. Przez większe teleskopy można próbować dostrzec szczegóły powierzchni tych księżyców (średnice kątowe ich tarcz wynoszą: Io — 1,2'', Europa — 1,0'', Ganimedes — 1,7'', Callisto — 1,5'').

Przez pierwszą połowę nocy w gwiazdozbiorze Byka widoczny jest Saturn jako „gwiazda” o jasności –0,4^m. Średnica tarczy planety wynosi 20'', co także w jej przypadku pozwoli na obserwacje struktury chmur. Oczywiście główną „atrakcją” Saturna jest jej system pierścieni, którego główne składowe (w tym „Szczelina Cassiniego”) także są widoczne nawet przez niewielkie teleskopy amatorskie.

Uran i Neptun zachodzą niedługo po zachodzie Słońca i są niewidoczne.

Pod koniec miesiąca nad ranem, na początku świtu astronomicznego (dwie godziny przed wschodem Słońca) na wysokości 15° nad południowo-wschodnim horyzontem możemy próbować odnaleźć Plutona jako „gwiazdę” 13,9^m, jednak niezbędny do tego jest teleskop o średnicy przynajmniej 15 cm.

W styczniu w pobliżu opozycji znajduje się planetoida:

(4) Vesta, (jasność 7,0^m). 1 I: 12^h34,6^m, +3°46'; 11 I: 12^h44,4^m, +3°23'; 21 I: 12^h52,4^m, +3°19'; 31 I: 12^h58,2^m, +3°33'.

Meteory

W dniach od 1 do 5 stycznia promieniują Kwadrantydy (QUA). Maksimum aktywności spodziewane jest 3 stycznia. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Smoka i ma współrzędne: α = 15^h18^m, δ = +49°. Nazwa roju pochodzi od nieistniejącego już na dzisiejszych mapach gwiazdozbioru Quadrans Muralis, umieszczonego w początkach XIX w. na granicy gwiazdozbiorów Smoka, Herkulesa i Wolarza. Warunki obserwacji w tym roku są dobre w związku z Księżycem w pobliżu nowiu.

W dniach od 1 do 24 stycznia promieniują delta-Cancridy (DCA). Maksimum aktywności spodziewane jest 17 stycznia. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Raka i ma współrzędne: α = 8^h42^m, δ = +20°. Warunki obserwacji tego słabego roju w tym roku są bardzo złe w związku z Księżycem w pełni.

* * *

1^d19^h13^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

3^d23^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 5°.

3^d23^h29^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

4^d

Rys. 3

Mapa gwiazdozbioru Smoka do obserwacji gwiazdy zmiennej R Dra (16^h32^m40,3^s, 66°45'18''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 7°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa R Dra (miryda) osiąga maksimum jasności (7.6^m).

4^d05^h

Ziemia w peryhelium na swej okołosłonecznej orbicie w odl. 147 mln km od Słońca.

4^d05^h43,8^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Europę (II) trwające 10 min. Jasność układu spada o 0,05^m.

4^d19^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 5°.

6^d02^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 5°.

6^d05^h

Maksymalna libracja Księżyca (8,4°) w kierunku Mare Humboldtianum (oświetlone).

6^d20^h18^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

6^d06^h29,1^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Europy (II) trwające 32 min. Jasność układu spada o 0,17^m.

6^d23^h24,7^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Io (I) przez cień Europy (II) trwające 16 min. Jasność układu spada o 0,46^m.

7^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

7^d04^h01^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

7^d19^h00,4^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Europę (II) trwające 8 min. Jasność układu spada o 0,05^m.

8^d18^h21^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

8^d18^h46,7^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Ganimedesa (III) trwające 16 min. Jasność układu spada o 0,08^m.

8^d19^h45^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

9^d

Gwiazda zmienna długookresowa V Mon (miryda) osiąga maksimum jasności (7,0^m) V Mon [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2003].

9^d00^h31,8^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Ganimedesa (III) trwające 21 min. Jasność układu spada o 0,08^m.

10^d19^h03,3^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Europę (II) trwające 37 min. Jasność układu spada o 0,14^m.

11^d01^h

Wenus w maksymalnej elongacji zachodniej od Słońca w odległości 47°.

11^d20^h

Merkury w koniunkcji dolnej ze Słońcem.

13^d01^h

Minimalna libracja Księżyca (3,1°) w kierunku Sinus Iridium (zacieniona).

13^d19^h33^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

14^d02^h34,0^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Io (I) przez cień Europy (II) trwające 24 min. Jasność układu spada o 0,35^m.

14^d05^h14,2^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Europę (II) trwające 95 min. Jasność układu spada o 0,03^m.

14^d21^h24,2^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Europę (II) trwające 7 min. Jasność układu spada o 0,04^m.

15^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

15^d20^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 3°.

15^d23^h59^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

16^d18^h54,7^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Ganimedesa (III) trwające 4 min. Jasność układu spada o 0,03^m.

17^d00^h37,8^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Callisto (IV) trwające 11 min. Jasność układu spada o 0,50^m.

17^d01^h

Zakrycie gwiazdy ε Gem (3,2^m) przez ciemny brzeg Księżyca w pobliżu pełni, widoczne w całej Polsce (Szczecin 1^h26^m — Krosno 1^h37^m).

17^d19^h17,6^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Io (I) przez cień Europy (II) trwające 72 min. Jasność układu spada o 0,45^m.

17^d20^h29^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

17^d21^h36^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

18^d04^h49,6^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Europy (II) przez Callisto (IV) trwające 23 min. Jasność układu spada o 0,32^m.

19^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Aql (miryda) osiąga maksimum jasności (6,1^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 3/2004].

19^d01^h01.0^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Ganimedesa (III) przez Callisto (IV) trwające 9 min. Jasność układu spada o 0,22^m.

19^d15^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 4°.

19^d22^h

Maksymalna libracja Księżyca (7,6°) w kierunku krateru Schickard (oświetlony).

20^d

Rys. 4

Mapa gwiazdozbioru Kasjopei do obserwacji gwiazdy zmiennej R Cas (23^h58^m24,8^s, 51°23'20''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 6°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa R Cas (miryda) osiąga maksimum jasności (7,0^m).

20^d11^h54^m

Słońce wstępuje w znak Wodnika, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 300°.

20^d17^h05,2^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Ganimedesa (III) przez Europę (II) trwające 15 min. Jasność układu spada o 0,19^m.

21^d23^h41,0^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Io (I) przez Europę (II) trwające 5 min. Jasność układu spada o 0,03^m.

22^d22^h39^m

Merkury nieruchomy w rektascensji.

23^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

23^d04^h13^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

23^d21^h57^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

24^d18^h28.0^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Callisto (IV) przez Ganimedesa (III) trwające 14 min. Jasność układu spada o 0,17^m.

25^d12^h

Złączenie Wenus z Plutonem w odl. 6°.

25^d18^h09,3^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi półcieniowe zaćmienie Callisto (IV) przez cień Io (I) trwające 28 min. Jasność układu spada o 0,14^m.

26^d22^h

Minimalna libracja Księżyca (2,5°) w kierunku Mare Fecunditatis (zacienione).

26^d22^h00^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

27^d02^h

Odkrycie gwiazdy λ Lib (5,1^m) przy ciemnym brzegu Księżyca między ostatnią kwadrą i nowiem, widoczne w środkowej i wschodniej Polsce (Wrocław 2^h20^m — Olsztyn 2^h23^m).

27^d15^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 0,4°.

27^d19^h43,9^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi obrączkowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Europy (II) trwające 17 min. Jasność układu spada o 0,28^m.

27^d20^h17,8^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Ganimedesa (III) przez Europę (II) trwające 14 min. Jasność układu spada o 0,21^m.

28^d00^h06^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

28^d19^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 4°.

28^d23^h09^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

29^d18^h58^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

31^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

31^d00^h

Neptun w koniunkcji ze Słońcem.

31^d20^h19^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

Rys. 5

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w styczniu 2003 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo.

 

Rys. 6

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna w styczniu 2003 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo.